Dịch từ bản thần tích của xã Cổ Chất tổng Đông Cứu huyện Thượng Phúc phủ Thường Tín, tỉnh Hà Đông ký hiệu AE.A2/93 lưu tại Viện nghiên cứu Hán Nôm
Niên hiệu Duy Tân năm thứ 4 ngày 28 tháng Chín vâng sao phả sau.
Xưa ở thị trấn Hồng Châu quận Đông Hải có một nhà họ Đoàn tên là Trung, vợ là Nguyễn Thị Khang, thực là những người tích đức làm việc nhân, giúp người nghèo, cứu người khó, nửa điểm hại người không có ý, một hào tư lợi không có tâm. Phàm là việc giúp người tạo phúc đều không tiếc hết sức lực mà thực hiện.
Một ngày trời trong trăng sáng, vợ chồng ông nằm chơi ở trong thư phòng ngắm hoa nhìn trăng. Bỗng nhiên mơ màng thiếp đi, mộng thấy khắp nhà sáng rực. Chốc lát có một con thằn lằn màu vàng từ phía Tây bò tới, ảo hóa thành một con chim công. Bà Nguyễn Thị nắm được con chim công đó thì chợt hồi tỉnh giấc mộng kê vàng. Từ đó bà Nguyễn thấy trong người có mang. Mang thai được 11 tháng đến ngày mùng 10 tháng Tám mùa thu năm Tân Mùi sinh hạ được một con trai, phong tư đẹp đẽ, khí chất khôi kỳ, cao to hơn người thường rất nhiều. Tròn một tuổi đã biết nói. Năm tuổi đã hiểu âm luật. Cha mẹ rất yêu quý, đặt tên là ông Thượng. Đến khi 15 tuổi đã có chí lớn, có tài ngang trời khắp đất, có lòng giúp nước cứu dân.
Than ôi, sự đồ thay đổi, họa không đến một mình. Ông Thượng năm 19 tuổi thì cha ruột bị bệnh mà mất. Mẹ cũng theo đó qua đời. Ông Thượng khóc lóc vang trời, không thể thay đổi được gì bèn tìm nơi đất tốt làm lễ an táng cha mẹ. Ba năm phụng thờ hương khói. Ông thường khóc than rằng:
- Than ôi! Bãi biển nương dâu thay đổi. Cha mẹ ta làm việc nhân nghĩa, tích đức, sinh ra ta bao khó nhọc. Nay không có chút nào để báo đáp. Ngày sau dù trời có ban vạn tiền đem đến cũng không thể báo đáp được.
Đến khi ông 23 tuổi thì vào triều ứng tuyển. Ông được lọt vào khoa Mậu tài. Vua Cao Tông mới bái là Thị tòng tam quan, tham gia vào chính sự trong triều. Được vài năm khi Hoàng thái tử sinh ra, Cao Tông sai ông Thượng tuyển chọn người vú nuôi thành thạo để nuôi Thái tử. Ông bèn tiến cử người vú nuôi trước đây đã nuôi ông để là nuôi Thái tử. Đến khi ngày Cao Tông băng hà, Thái tử nối ngôi, hiệu là Thuận Tông. Thuận Tông cùng với ông Thượng có cùng nhũ mẫu nên bái ông làm Tham tán Đại phu, đeo kiếm vào triều lên Thượng điện không cần bỏ. Từ đó ông ở trong triều nhận việc.
Trải đến thời Nghệ Tông, nhà Lý suy cùng, ý trời muốn dứt. Nghệ Tông không có con trai, lại bị bệnh lạ. Chỉ có hai con gái, người thứ nhất là Công chúa Thiên Hinh được gả cho Trần Liễu. Người thứ hai là Công chúa Phật Kim, có ý với Trần Cảnh. Quyền hành lớn trong Thiên hạ đều quy về họ Trần. Đến khi Nghệ Tông xuất gia mới truyền ngôi cho con gái thứ là Phật Kim, hiệu là Chiêu Hoàng. Chiêu Hoàng nhường ngôi cho Cảnh, hiệu là Trần Thái Tông.
Khi ấy các trung thần, nghĩa sĩ đều nộp chức vụ mà rời triều đình. Ông Thượng phẫn chí không yên, bèn quay kiếm dựng cờ ở Hồng Châu, kêu gọi bè đảng, xây đồn lớn, dựng thành giữ ở Yên Nhân. Hướng về phía Đông mà xưng vương, tự lập là Đông Hải Đại vương, chống cự với họ Trần. Họ Trần không thể chế ngự được.
Khi đó đạo Kinh Bắc có Nguyễn Nộn chiếm giữ. Ông Thượng muốn mở rộng về Đông Nam để hưng phục nhà Lý, bèn giao lại đồn lớn cho thái tử Đoàn Văn Bảo, còn mình tự dẫn xe ngựa cùng vài chục người gia thần đến đạo Sơn Nam để chiêu dụ các cựu thần trước đây của nhà Lý. Một người là Đông Bảng, một người là Nam Bính.
Khi ấy ở trang Hồng Khê huyện Duy Tiên phủ Lý Nhân, nguyên ngày trước tổ tiên hai ông vốn là người châu Bố Chính, chạy loạn di cư đến trang Hồng Khê đã được ba đời. Cha tên là Phiên Công Tá, mẹ là Dương Thị Khương, đều là những người khoan hồng quảng đại, đức dày từ tâm, mộng thấy hai con gấu nhảy múa trước sân. Một từ phía Đông lại, một từ phía Nam lại. Bà Dương thị đều nắm được. Từ đó có mang thai, đến ngày mùng 3 tháng Giêng mùa xuân sinh được một bọc hai người con trai. Nhân điềm trong mộng mà đặt tên một là ông Đông, hai là ông Nam. Đến thời Lý Cao Tông thứ 7 năm Nhâm Dần mở khoa cầu hiền, hai ông đều đỗ đăng khoa đề bảng. Làm quan trong triều đến chức Điện tiền Đô chỉ huy sứ. Đến khi nhà Trần tiếm ngôi, hai ông từ chức, trở về trang Hồng Khê dạy học ở nhà.
Khi Đông Bắc Hải vương đến phủ, hai ông nghe tiếng biết là Vương có lòng phù nhà Lý, nên đến đón Đông Hải Vương về trang Hồng Khê làm lễ mừng. Ông Thượng thấy hai ông thì rất vui mừng. Nhân đó nói rằng:
- Ba người chúng ta nguyện cùng lòng dốc sức hưng phục lại nhà Lý để lưu tiếng thơm cho đời sau. Không phải rất tốt đẹp sao.
Nói xong bèn truyền quân sĩ, gia thần cùng với nhân dân Hồng Khê xây dựng một cung sở, tuyển những người mạnh khỏe ở Hồng Khê, mỗi tộc họ vài người, cộng tất cả được 36 người làm gia thần thủ túc. Lại gửi hịch đi các phủ huyện kêu gọi các hào kiệt cùng sức cùng lòng mà vì vua báo quốc, trượng nghĩa trừ tàn, đến ngày yên bình về sau sẽ cùng hưởng phúc thanh bình. Khi đó người đến ứng mộ đến hơn hai vạn người, cùng tề tựu ở cung Hồng Khê mổ trâu, khao hưởng tướng sĩ. Lúc ấy ông Thượng cùng với hai ông Đông Bảng, Nam Bính bèn gọi các phụ lão cùng đến tiệc vui. Đang khi đó hai ông mới nói rằng:
- Nay hai chúng tôi chạy Đông chạy Tây để một lòng khôi phục lại nhà Lý. Không thể ngày đêm cùng nhân dân hưởng thú vui. Nay có hành cung ở tại trong khu dân cư. Nên có 5 nén vàng xin giao lại cho dân mua thêm ruộng vườn để ngày sau có chỗ hương khói hưởng thần.
Khi ấy các thần phụ lão, nhân dân đều lĩnh mệnh, bái tạ. Việc xong ba ông bèn dẫn tướng sĩ cùng nhân dân, gia thần trở về ấp chính Yên Nhân, cùng với nhà Trần giao chiến. Trong vài chục trận đều thu được toàn thắng. Nhà Trần không thể chế phục.
Than ôi! Thần khí tuy trọng, nhưng mệnh trời không tại nên không thể gắng sức. Một ngày, có mưu sĩ của nhà Trần lập kế rằng:
- Nay có Đoàn Thượng và Nguyễn Nộn đều là những hổ tướng ở hai phương Đông, Bắc. Trong khi nước nhà mới lập, lòng người chưa phục, không thể dùng vũ lực mà dẹp định được. Chi bằng lập kế khiến cho Nộn và Thương đánh nhau. Hai hổ cùng đấu, thế nào cũng có con chết. Lúc đó ta thừa cơ mà đánh tất có thể thành công mà thống nhất thiên hạ. Đây là kế tung hổ câu rồng vậy.
Trần Thái Tông bèn gửi thư cho Nộn, nói rằng nếu Nộn dẹp được Thượng thì tất chia thiên hạ mà phân vương. Nộn bèn sai sứ mang lễ cống cầu hòa đến Thượng, viết thư rằng:
- Trước đây thật có lỗi là không biết là ông cũng có lòng phù Lý diệt Trần. Nay đã biết thì tất xin cùng hòa nhau làm các bang như môi hở răng lạnh.
Ông Thượng cho là thật, rất tin tưởng, tiếp đãi sứ của Nộn, cùng hẹn làm lễ minh thệ ở đất Đồng Đao. Ông Thượng trong lòng rất tin tưởng nên không có phòng bị, để lại quân đội chỉ dẫn theo vài chục người đi đến xứ Đồng Đao. Chưa kịp làm lễ thì phục binh của Nộn bốn mặt nổi lên đến tấn công, vây thành 10 vòng. Ông Thượng vừa đánh vừa phá vòng vây, nhưng không thể thoát khỏi. Ông ngửa mặt lên trời mà than:
Xuất sư vị tiệp thân tiên tử,
Trường sử anh hùng lệ mãn khâm.
Nghĩa là:
Xuất quân chưa thắng thân đã mất
Dòng lệ anh hùng thấm khăn này.
Than xong thì rút kiếm thề ra tự vẫn mà chết (khi đó là ngày 15 tháng Bảy). Lúc ấy trời đất trở nên mù mịt, ban ngày tối như đêm.
Khi ông Đông Bảng và ông Nam Bính cùng với Thái tử Đoàn Văn Bảo nghe tin, ben mang hết quân mã đến giao chiến với Nộn. Phàm 50 hiệp chưa phân thắng bại. Than ôi! Lòng trời không giúp nhà Lý. Hai ông cùng thái tử Đoàn Văn cùng với Nguyễn Nộn từ tháng Tám đến ngày 15 tháng Hai đều cùng hóa vậy.
Sau khi các ông hóa, nhân dân các địa phương ngày trước có hàng cung đều lập miếu phụng thờ. Phàm là quân ngựa voi của nhà Trần đi qua miếu Đại vương đều bị đánh chết. Vua Thái Tông bèn chuẩn bị xe ngựa, thân đến các nơi đền Đại vương làm lễ bái, tặng phong sắc chỉ Đại vương, ban cho về sửa sang miếu điện, sai trang Hồng Khê lập miếu phụng thờ, lưu truyền hương lửa vạn đời không ngừng.
Từ đó về sau qua các đời Trần, Lê thường có giúp nước cứu dân nên có nhiều đế vương bao phong thêm mỹ tự để muôn năm hưởng huyết thực, cùng trường tồn với trời đất. Đẹp thay! Tốt thay!
Đông Hải Đại vương sự tích
Vương họ Đoàn tên Thượng, người huyện Gia Phúc (nay đổi là Gia Lộc), thị trấn Hồng. Có cùng nhũ mẫu với Lý Huệ Tông. Thấy nhà Lý suy nhược, họ Trần bức bách, nhân được mệnh mới chiêu mộ nhân dân các bộ đạo Hồng Châu, xây lũy ở Yên Nhân làm kế lâu dài về sau. Đến khi Trần Thái Tông lên ngôi, Vương không theo họ Trần, quay hướng Đông xưng là Đông Hải Vương, cát cứ Hồng Châu, mưu đồ phục hưng nhà Lý, đánh 18 trận với họ Trần. Họ Trần hứa phong Vương, lập vợ ông làm Công chúa không được. Sau vì Hoài Đạo vương lừa phản, hiển thánh ở xứ Đồng Đao xã Yên Phú. Dân cư lập miếu thờ thần phụng sự, 72 đền, trải các triều đại có phong tặng công giữ nước giúp dân, có nhiều hiển ứng. Tương truyền khách đi biển buôn bán chum vại sành ở chợ thị trấn Hồng đều cầu đảo ở đền của Vương, bằng không sẽ bị chậm trễ, vứt bỏ không yên, tất gặp hoạn nạn sóng gió.
Đoàn tướng quân Thượng là người bến chợ Hồng, cùng nhũ mẫu với Lý Huệ Tông, được mệnh phụ trách đạo Hồng Châu. Nhà Lý vong thì chiếm châu tự lập. Thái sư Trần Thủ Độ giả vờ nghị hòa, truyền cho Hoài Đạo Hiếu Vũ vương Nguyễn Nộn dùng quân đông tập kích. Đang mải đánh thì quân Trần từ Văn Giang đến chặn phục kích trước mặt. Tướng quân lăn xả đánh Nộn ở hướng Tây, bị đao chém thương, cổ không đứt rời, lấy dây lưng buộc lại, tức giận bừng bừng, cưỡi ngựa theo hướng Đông đến Yên Nhân, thấy một ông lão khoanh tay ở bên đường nói:
- Tướng quân là người trung liệt. Thượng đế chứng cho.
Rồi chỉ một gò đất bên làng là nơi đất hưởng huyết thực. Tướng quân đến đất đó, xuống ngựa lấy giáo làm gối mà nằm. Thổ trùng đùn thành mộ táng. Yên Phú tạc tượng mà thờ. Sông Nhị nước tràn bờ, nhấn chìm nơi đất có ngôi miếu. Tượng hiện ở Yên Nhân. Yên Nhân dựng một ngôi miếu mới để thờ, dựa vào Yên Nhân, nhìn ra sông ở phía trước, trên con đường chính hướng Đông Bắc, oai linh rờ rỡ, đi trên đường đều thấy.
Một hôm người trông nom miếu bỗng ngã ra, rồi nhảy lên đứng nơi cao, gọi những người già đến nói:
- Sớm mai hãy quét dọn chuẩn bị đón hoàng đế đến đây, người mặc áo tu và có người theo hầu chính là đó.
Nghe vậy, dân chúng nửa tin nửa ngờ, buổi sớm mặc áo mũ ra đền đợi. Buổi ngày đã gần tối, đang định bỏ đi thì thấy bên bờ có một vị tăng khoác áo cầm y bát, theo sau một tiểu đồng, đi qua dừng lại nghỉ trước đền, ngồi dựa vào thành lan can. Dân trong ấp bèn đốt hương cùng bái. Người đó lấy làm lạ hỏi chuyện thì được đem lời thần tâu lại. Đó là khi Nhân Tông thoái vị, xưng là Điều Ngự Đại sĩ, xuất gia núi Yên Tử, một bình một bát đi ở nơi thôn quê, dần đần người thường không ai biết. Chỉ có ở Yên Nhân là biết điều này nên được khen ngợi. Ngài trú lại một tối để giảng cho thần về nhân quả, thoát kiếp sinh thân, đức sớm phát về. Đêm hôm sau mưa sấm lớn, vị sư thầy rời miếu thần mà đi về phía Đông, không thấy đâu nữa. Sau đó phong là Thượng đẳng thần, bến nước, lũy xưa nay vẫn còn.
Vâng kê khai:
- Ngày sinh là mùng 10 tháng Tám.
- Ngày hóa là 15 tháng Bảy.
- Cầu an khánh hạ là từ ngày đầu tháng Tư đến ngày đầu tháng Năm thì ngừng.
- Ngày khánh hạ ca hát, đấu vật vào tháng Giêng từ mùng 9 đến ngày 16, cùng với đánh cờ.
- Húy Thượng, Trung, Khang khi đọc đến đều phải tránh âm.
