Mẫu Thượng Ngàn cùng với 12 cô tiên nàng động Sơn Trang thường được lập thành một tòa riêng trong các nơi thờ mẫu Tứ phủ. Nhưng thật bất ngờ khi phát hiện ra rằng Thượng Ngàn Chúa Tiên và 12 Cô Tiên lại chính là những Cô Tiên trong truyền tích thời An Dương Vương xây thành Cổ Loa, phản ánh cuộc chiến Hùng – Thục, Thương – Chu của hơn 3.000 năm trước, lập nên nước Văn Lang, phong bách thần.
Có nhiều truyền thuyết về Mẫu Thượng Ngàn nhưng trung tâm chính ở miền Bắc vẫn là đền Suối Mỡ, xã Nghĩa Phương (Lục Nam). Tài liệu xưa ghi chép lại, đền Suối Mỡ là nơi thờ Thánh Mẫu Thượng Ngàn, từng được sắc phong của các triều vua là: “Thần thông quảng đại đại càn, thập nhị tôn nàng Vực Mỡ”. Đó là công chúa Quế Mỵ Nương, con gái vua Hùng Định Vương và hoàng hậu An Nương. Hoàng hậu sinh ra nàng bên gốc quế rồi mất. Lớn lên, Quế Hoa luôn nhớ thương mẹ nên đã đi vào rừng sâu để tìm dấu vết người mẹ hiền. Nàng được tiên ông dạy cho phép thuật nên đã cùng 12 thị nữ ra sức tu luyện đạo, cứu dân lành. Gặp lúc trời khô hạn, Quế Mỵ Nương lên núi, dùng 5 ngón tay bấm vào đá, tạo thành các giếng nước. Khi nhân dân các bản làng đã có cuộc sống no ấm, Mỵ Nương Quế Hoa cùng 12 thị nữ bay về trời trên đám mây ngũ sắc. Để tưởng nhớ công chúa Quế Mỵ Nương, người dân nơi đây đã xây dựng một quần thể di tích bên dòng Suối Mỡ, tôn thờ Nàng và suy tôn là Thánh Mẫu Thượng Ngàn.
Trong lễ hội Suối Mỡ có tục giã bánh dày cúng Thánh, người vừa giã bánh vừa nói vui: Của bà thì méo, của tôi thì tròn. Giã thật hai hòn, thờ cô Tích Mễ. Việc gọi Mẫu Thượng Ngàn là “Cô Tích Mễ” cho biết Quế Mỵ Nương còn được coi là Bà chúa Kho. Lễ hội Suối Mỡ được tổ chức cùng với sự tham gia của 2 khu Dùm và Quỷnh là những nơi thờ các vị tướng Cao Sơn, Quý Minh thời Hùng Duệ Vương đánh Thục.
Sự kết hợp giữa Quế Mỵ Nương với các tướng Cao Sơn, Quý Minh chứng tỏ rằng đây là một vị công chúa thời Hùng Duệ Vương chống lại quân Thục. Cuộc chiến Hùng – Thục lúc này chính là cuộc chiến giữa nước Văn Lang và nhà Ân Thương, mà một bên là Văn Vương Âu Cơ với Phù Đổng Thiên Vương, một bên là Thạch Linh Thần tướng và “28 tướng cường nữ nhung” như trong lễ hội Phù Đổng. Ở Thượng Lát (nay thuộc Vân Hà, Bắc Ninh) Bà chúa Kho đã giúp Thạch Linh Thần tướng là Công chúa Thanh Bình, cũng là con của vua Hùng thứ 18. Công chúa Thanh Bình cai quản “lục bộ” kho ở Tiên Lát. Như vậy, Quế Mỵ Nương ở Suối Mỡ có vai trò Bà chúa Kho tương tự, là một vị nữ tướng của bên Ân Thương (Hùng Duệ Vương).
Nếu Quế Mỵ Nương ở Suối Mỡ đã dùng phép thuật lấy ngón tay đục đá thành giếng nước cứu hạn cho dân, được coi như Bà chúa Giếng, thì trong truyền thuyết Việt có câu chuyện nổi tiếng về Giếng Việt ở miền Châu Sơn. Nhân vật chính trong sự tích này là Ma Cô Tiên, một vị nữ quan của vua Ân, có nhiều tài phép, ban phúc lộc cho người đời. Ở vùng núi Châu Sơn nay thuộc các xã Đào Viên, Phù Lãng của Bắc Ninh, Ma Cô Tiên được thờ là Ma Bà trong các miếu giếng như ở các thôn Phùng Dị, Cựu Tự, Hữu Bằng, Châu Cầu. Hay như ở xã Bồng Lai cách đó không xa, trước đền Mộ Đạo thờ vị Bình Thiên Hiển Đức (là vị tướng thứ 4 sau 3 vị Tản Viên, Cao Sơn và Quý Minh, giúp Hùng Duệ Vương chống Thục) có ngôi miếu Thần Cô và giếng nước cạnh đó. Ma Cô Tiên đã tham gia, phù trợ, cung cấp nước, lương thực cho các vị tướng thời Hùng Vương 18 đánh Thục.
Vùng Châu Sơn cũng là nơi mà Phù Đổng Thiên Vương đã đánh tan quân Ân của Thạch Linh Thần tướng. Lời bài hát của phường Ải Lao trong lễ hội làng Phù Đổng:
Nhớ đời thứ sáu Hùng Vương
Ân sai hai tám tướng cường nữ nhung
Xâm cương cậy thế khoe hùng
Kéo sang đóng chật một vùng Vũ Ninh.
Khi đã nhận ra Mẫu Thượng Ngàn Vực Mỡ là vị nữ tướng cầm đầu trong quân đội nhà Ân Thương thì dễ thấy thập nhị tiên nàng theo Mẫu tương đương với “28 tướng cường nữ nhung” trong lễ tích làng Phù Đổng. 28 cô tướng đại diện cho quân nhà Ân đánh trận với các ông hiệu của bên nước Văn Lang không ngờ lại là 12 bộ Sơn Tinh trong tín ngưỡng Tứ phủ.
Có thể kể đến sự tích của các nữ tướng Ân khác được “hóa thân” thành các tiên nàng Sơn Trang. Gần Suối Mỡ có Lê Chân Công chúa, cũng là con gái Hùng Định Vương, được vua cha ban cho 5 thuyền rồng và 28 đình thần đi theo đi đến nơi đây. Công chúa hóa và được thờ ở đền Bò ở An Châu (Trường Sơn, Bắc Ninh). Được phong là Trấn Quốc Tam Giang . 5 thuyền rồng và 28 đình thần ở thời Hùng Vương thì đã là một đội quân thực thụ. Vị công chúa này rõ cũng là một nữ tướng Trấn Quốc cho vùng sông nước Bắc Giang.
Ở vùng Sơn Động còn có đền Vua Bà thờ Ngọc Dung Công chúa, là con gái thứ 6 của Vua Hùng Vương đời thứ 18. Đất nước đang buổi thanh bình thì giặc phương Bắc đem quân sang xâm lược. Ngọc Dung Công chúa tình nguyện xin vua cha đi đánh giặc, về nơi núi rừng hiểm yếu của thôn Bích Trĩ, tổng Tây Đoàn xưa, nay là An Lập (Sơn Động) lập phòng tuyến chống ngoại xâm. Thắng giặc phương Bắc, bà xin vua cha ở lại thôn Bích Trĩ sinh sống, và mất ở đó. Trong sự tích này Công chúa con Hùng Vương thứ 18 được kể tướng đánh giặc, chứ không còn dừng lại ở việc cung cấp kho lương, lo nguồn nước nữa.
Ở chùa Quỳnh Sơn tại vùng này còn lưu được đạo sắc phong ghi: Đế Thích Tiên Đình Dựng tú Phương phi, quyền cai Lục cung tần nương, Biến hóa Vô cùng, Duệ trí Anh linh, kiêm tri Sơn lâm Chưởng quản Sơn Tinh bộ, hiệu viết Liễu Hạnh… Công chúa Ngọc Dung con vua Hùng thứ 18 được gọi là Liễu Hạnh Đế Thích Tiên Đình. Quan trọng hơn, sắc phong cho biết Công chúa là quyền cai “Lục cung” các vị nương tần và kiêm chưởng quản Sơn Tinh bộ. Đây là bằng chứng rõ ràng cho việc xác định các bộ Sơn Trang là các vị nữ tướng, công chúa thời Hùng Vương thứ 18. Tương tự như lời văn về Cô Đôi Thượng Ngàn ở vùng sông Thương (Bắc Giang):
Bài sai đố triệu Lục cung
Nàng Ân, nàng Ái vốn dòng Sơn Trang.
“Trấn Quốc” ở trên sông thuộc Bắc Giang cũng là tên của thần Bạch Kê khi hiển linh thời Trần ở Đa Mai. Thần tích xã Đa Mai kể rằng vào thời Trần Thánh Tông trời giáng thiên tai, đại hạn kéo dài mấy tháng. Nhà Vua phải thân đi cầu đảo khắp nơi. Tới một hôm, nhà vua đi đến bên sông trang Đa Mai phủ Lạng Giang đạo Kinh Bắc thì nghỉ lại. Đêm ấy, vua nằm mộng gặp thần nhân cưỡi cây gỗ quay tít trên mặt sông rồi tự xưng là quan Thủy thần trấn thủ nước Nam. Giờ Ngọ hôm sau, bỗng thấy mẫu Bạch Kê cưỡi trên khúc gỗ nổi trên mặt sông. Vua lệnh cho rước cả cây gỗ và mẫu Bạch Kê về làng lập miếu thờ. Bạch Kê biến mất, còn cây gỗ nổi lên hai chữ lớn Trấn Quốc. Liền sau đó trời đổ mưa to, nước tràn bờ đầy ruộng, cây cỏ hoa màu hồi sinh.
Mẫu Bạch Kê được biết trong câu chuyện An Dương Vương xây thành Cổ Loa, cứ xây xong lại đổ bởi có tinh Gà trắng, là con vua đời trước, nhập vào người con gái ở quán làng Ma Lôi. Bạch Kê tinh cùng với quỷ núi tụ tập mà phá, không cho vua Thục xây thành. Miếu thờ Mẫu Bạch Kê nay vẫn còn ở tại vùng chợ Núi, Văn Môn (Bắc Ninh), thờ công chúa con vua Hùng trong hình dáng mẫu đội mũ hình mào gà. Mẫu Bạch Kê ở Ma Lôi thì rõ cũng là Ma Cô Tiên, như ở Châu Sơn.
Vùng Yên Phong (Bắc Ninh) và Bắc Giang xưa có tới hơn 200 nơi thờ các tướng Cao Sơn, Quý Minh chống Thục. Đặc biệt trong sự tích ở đây có nói đến một vị nữ thần tên là Phương Dung đã cho Cao Sơn chiếc áo tàng hình để đánh giặc, như ở thần tích đình Lỗ Hạnh (Hiệp Hòa). Phương Dung cũng là tên của vị phu nhân thờ cùng với thần Cao Sơn trong cụm di tích núi Sái và núi Thất Diệu, nơi An Dương Vương trừ tinh gà quỷ núi khi xây thành Cổ Loa. Điển hình bà Phương Dung thờ cùng với Cao Sơn tại đền Núi và các đình làng Yên Phụ, Yên Hậu, Yên Vĩ, Yên Tân.
Cũng tại vùng núi Sái có sự tích các Cô Tiên gánh đất xây thành, để lại các dấu tích là giếng Tiên trên núi Sái hay núi Thất Diệu. Các Cô Tiên ở đây không ai khác, chính là các nữ tướng Ân như Ma Cô Tiên, Bạch Kê, Phương Dung… hay 12 tiên nàng ở Suối Mỡ. Đền Cổ Miếu ở chân núi Sái có thờ bà Ngọc Thanh là công chúa thời Hùng Vương, hiển linh âm phù Trưng Vương, cũng là một trong những tiên nàng này.
Những bức tranh tố nữ được vẽ trên tường trong đền miếu vùng Bắc Ninh – Bắc Giang, gồm 4 cô tiên chơi đàn, sáo như ở đình Lỗ Hạnh (Hiệp Hòa) hay ở nghè Ngũ Giáp (Mai Thượng) cũng là nói đến các Cô Tiên thời Hùng Vương bởi những di tích này đều gắn với nữ thần Phương Dung hay Ma Cô Tiên.
Tết Trùng cửu mồng 9 tháng Chín là đại tiệc Cô Chín Thượng Ngàn, mà ít người biết Cô Chín ở Bắc Giang là con của Cao Sơn Đại vương thời Hùng Duệ Vương đánh Thục. Đền thờ Cô Chín Thượng Ngàn ở trên núi Rừng Từ vùng Bo, Yên Thế gắn với người cha là Càn Sơn (Cao Sơn) Đại vương thờ ở đền Trung và người mẹ là Nguyệt Nga, cũng là Chúa bà Đệ nhất Thiên Tiên thờ tại đền Quynh ở chân núi. Càn Sơn Đại vương là tướng của vua Hùng Duệ Vương chống quân Thục và hóa ở Rừng Từ Yên Thế. Vợ và các con gái của ông cũng hóa theo. Đây là cụm di tích đặc biệt, xác nhận các vị nữ thần Sơn Trang như Chúa bà Đệ nhất và Cô Chín Thượng đều là các nữ tướng thời Hùng chống Thục.
Trên đây mới đề cập đến một số Cô Tiên Thượng Ngàn của thời Hùng Vương chống Thục ở vùng Bắc Ninh – Bắc Giang, nơi “28 nữ tướng Ân kéo sang đóng chật một vùng Vũ Ninh“. Phạm vi cuộc chiến Hùng – Thục hay Thương – Chu không hạn chế chỉ ở vùng Vũ Ninh, nên nhiều nơi khác trên miền Bắc Việt vẫn còn lưu dấu cuộc chiến này với các vị Sơn tinh Thủy tướng Thiên thần của cả 2 bên đã được phong thần thờ phụng ngàn đời trong tín ngưỡng người Việt. Ngày Trùng cửu năm Bính ngọ lại gặp được các Cô Tiên trên miền Sơn cước.
