Mẫu Thượng Ngàn cùng với 12 cô tiên nàng động Sơn Trang thường được lập thành một tòa riêng trong các nơi thờ mẫu Tứ phủ. Nhưng thật bất ngờ khi phát hiện ra rằng Thượng Ngàn Chúa Tiên và 12 Cô Tiên lại chính là những Cô Tiên trong truyền tích thời An Dương Vương xây thành Cổ Loa, phản ánh cuộc chiến Hùng – Thục, Thương – Chu của hơn 3.000 năm trước, lập nên nước Văn Lang, phong bách thần.
Tranh Hàng Trống, Mẫu Thượng Ngàn và 12 Tiên Nàng.
Có nhiều truyền thuyết về Mẫu Thượng Ngàn nhưng trung tâm chính ở miền Bắc vẫn là đền Suối Mỡ, xã Nghĩa Phương (Lục Nam). Tài liệu xưa ghi chép lại, đền Suối Mỡ là nơi thờ Thánh Mẫu Thượng Ngàn, từng được sắc phong của các triều vua là: “Thần thông quảng đại đại càn, thập nhị tôn nàng Vực Mỡ”. Đó là công chúa Quế Mỵ Nương, con gái vua Hùng Định Vương và hoàng hậu An Nương. Hoàng hậu sinh ra nàng bên gốc quế rồi mất. Lớn lên, Quế Hoa luôn nhớ thương mẹ nên đã đi vào rừng sâu để tìm dấu vết người mẹ hiền. Nàng được tiên ông dạy cho phép thuật nên đã cùng 12 thị nữ ra sức tu luyện đạo, cứu dân lành. Gặp lúc trời khô hạn, Quế Mỵ Nương lên núi, dùng 5 ngón tay bấm vào đá, tạo thành các giếng nước. Khi nhân dân các bản làng đã có cuộc sống no ấm, Mỵ Nương Quế Hoa cùng 12 thị nữ bay về trời trên đám mây ngũ sắc. Để tưởng nhớ công chúa Quế Mỵ Nương, người dân nơi đây đã xây dựng một quần thể di tích bên dòng Suối Mỡ, tôn thờ Nàng và suy tôn là Thánh Mẫu Thượng Ngàn.
Trong lễ hội Suối Mỡ có tục giã bánh dày cúng Thánh, người vừa giã bánh vừa nói vui: Của bà thì méo, của tôi thì tròn. Giã thật hai hòn, thờ cô Tích Mễ. Việc gọi Mẫu Thượng Ngàn là “Cô Tích Mễ” cho biết Quế Mỵ Nương còn được coi là Bà chúa Kho. Lễ hội Suối Mỡ được tổ chức cùng với sự tham gia của 2 khu Dùm và Quỷnh là những nơi thờ các vị tướng Cao Sơn, Quý Minh thời Hùng Duệ Vương đánh Thục.
Sự kết hợp giữa Quế Mỵ Nương với các tướng Cao Sơn, Quý Minh chứng tỏ rằng đây là một vị công chúa thời Hùng Duệ Vương chống lại quân Thục. Cuộc chiến Hùng – Thục lúc này chính là cuộc chiến giữa nước Văn Lang và nhà Ân Thương, mà một bên là Văn Vương Âu Cơ với Phù Đổng Thiên Vương, một bên là Thạch Linh Thần tướng và “28 tướng cường nữ nhung” như trong lễ hội Phù Đổng. Ở Thượng Lát (nay thuộc Vân Hà, Bắc Ninh) Bà chúa Kho đã giúp Thạch Linh Thần tướng là Công chúa Thanh Bình, cũng là con của vua Hùng thứ 18. Công chúa Thanh Bình cai quản “lục bộ” kho ở Tiên Lát. Như vậy, Quế Mỵ Nương ở Suối Mỡ có vai trò Bà chúa Kho tương tự, là một vị nữ tướng của bên Ân Thương (Hùng Duệ Vương).
Nếu Quế Mỵ Nương ở Suối Mỡ đã dùng phép thuật lấy ngón tay đục đá thành giếng nước cứu hạn cho dân, được coi như Bà chúa Giếng, thì trong truyền thuyết Việt có câu chuyện nổi tiếng về Giếng Việt ở miền Châu Sơn. Nhân vật chính trong sự tích này là Ma Cô Tiên, một vị nữ quan của vua Ân, có nhiều tài phép, ban phúc lộc cho người đời. Ở vùng núi Châu Sơn nay thuộc các xã Đào Viên, Phù Lãng của Bắc Ninh, Ma Cô Tiên được thờ là Ma Bà trong các miếu giếng như ở các thôn Phùng Dị, Cựu Tự, Hữu Bằng, Châu Cầu. Hay như ở xã Bồng Lai cách đó không xa, trước đền Mộ Đạo thờ vị Bình Thiên Hiển Đức (là vị tướng thứ 4 sau 3 vị Tản Viên, Cao Sơn và Quý Minh, giúp Hùng Duệ Vương chống Thục) có ngôi miếu Thần Cô và giếng nước cạnh đó. Ma Cô Tiên đã tham gia, phù trợ, cung cấp nước, lương thực cho các vị tướng thời Hùng Vương 18 đánh Thục.
Vùng Châu Sơn cũng là nơi mà Phù Đổng Thiên Vương đã đánh tan quân Ân của Thạch Linh Thần tướng. Lời bài hát của phường Ải Lao trong lễ hội làng Phù Đổng: Nhớ đời thứ sáu Hùng Vương Ân sai hai tám tướng cường nữ nhung Xâm cương cậy thế khoe hùng Kéo sang đóng chật một vùng Vũ Ninh.
Khi đã nhận ra Mẫu Thượng Ngàn Vực Mỡ là vị nữ tướng cầm đầu trong quân đội nhà Ân Thương thì dễ thấy thập nhị tiên nàng theo Mẫu tương đương với “28 tướng cường nữ nhung” trong lễ tích làng Phù Đổng. 28 cô tướng đại diện cho quân nhà Ân đánh trận với các ông hiệu của bên nước Văn Lang không ngờ lại là 12 bộ Sơn Tinh trong tín ngưỡng Tứ phủ.
Có thể kể đến sự tích của các nữ tướng Ân khác được “hóa thân” thành các tiên nàng Sơn Trang. Gần Suối Mỡ có Lê Chân Công chúa, cũng là con gái Hùng Định Vương, được vua cha ban cho 5 thuyền rồng và 28 đình thần đi theo đi đến nơi đây. Công chúa hóa và được thờ ở đền Bò ở An Châu (Trường Sơn, Bắc Ninh). Được phong là Trấn Quốc Tam Giang . 5 thuyền rồng và 28 đình thần ở thời Hùng Vương thì đã là một đội quân thực thụ. Vị công chúa này rõ cũng là một nữ tướng Trấn Quốc cho vùng sông nước Bắc Giang.
Ở vùng Sơn Động còn có đền Vua Bà thờ Ngọc Dung Công chúa, là con gái thứ 6 của Vua Hùng Vương đời thứ 18. Đất nước đang buổi thanh bình thì giặc phương Bắc đem quân sang xâm lược. Ngọc Dung Công chúa tình nguyện xin vua cha đi đánh giặc, về nơi núi rừng hiểm yếu của thôn Bích Trĩ, tổng Tây Đoàn xưa, nay là An Lập (Sơn Động) lập phòng tuyến chống ngoại xâm. Thắng giặc phương Bắc, bà xin vua cha ở lại thôn Bích Trĩ sinh sống, và mất ở đó. Trong sự tích này Công chúa con Hùng Vương thứ 18 được kể tướng đánh giặc, chứ không còn dừng lại ở việc cung cấp kho lương, lo nguồn nước nữa.
Ở chùa Quỳnh Sơn tại vùng này còn lưu được đạo sắc phong ghi: Đế Thích Tiên Đình Dựng tú Phương phi, quyền cai Lục cung tần nương, Biến hóa Vô cùng, Duệ trí Anh linh, kiêm tri Sơn lâm Chưởng quản Sơn Tinh bộ, hiệu viết Liễu Hạnh… Công chúa Ngọc Dung con vua Hùng thứ 18 được gọi là Liễu Hạnh Đế Thích Tiên Đình. Quan trọng hơn, sắc phong cho biết Công chúa là quyền cai “Lục cung” các vị nương tần và kiêm chưởng quản Sơn Tinh bộ. Đây là bằng chứng rõ ràng cho việc xác định các bộ Sơn Trang là các vị nữ tướng, công chúa thời Hùng Vương thứ 18. Tương tự như lời văn về Cô Đôi Thượng Ngàn ở vùng sông Thương (Bắc Giang): Bài sai đố triệu Lục cung Nàng Ân, nàng Ái vốn dòng Sơn Trang.
“Trấn Quốc” ở trên sông thuộc Bắc Giang cũng là tên của thần Bạch Kê khi hiển linh thời Trần ở Đa Mai. Thần tích xã Đa Mai kể rằng vào thời Trần Thánh Tông trời giáng thiên tai, đại hạn kéo dài mấy tháng. Nhà Vua phải thân đi cầu đảo khắp nơi. Tới một hôm, nhà vua đi đến bên sông trang Đa Mai phủ Lạng Giang đạo Kinh Bắc thì nghỉ lại. Đêm ấy, vua nằm mộng gặp thần nhân cưỡi cây gỗ quay tít trên mặt sông rồi tự xưng là quan Thủy thần trấn thủ nước Nam. Giờ Ngọ hôm sau, bỗng thấy mẫu Bạch Kê cưỡi trên khúc gỗ nổi trên mặt sông. Vua lệnh cho rước cả cây gỗ và mẫu Bạch Kê về làng lập miếu thờ. Bạch Kê biến mất, còn cây gỗ nổi lên hai chữ lớn Trấn Quốc. Liền sau đó trời đổ mưa to, nước tràn bờ đầy ruộng, cây cỏ hoa màu hồi sinh.
Mẫu Bạch Kê được biết trong câu chuyện An Dương Vương xây thành Cổ Loa, cứ xây xong lại đổ bởi có tinh Gà trắng, là con vua đời trước, nhập vào người con gái ở quán làng Ma Lôi. Bạch Kê tinh cùng với quỷ núi tụ tập mà phá, không cho vua Thục xây thành. Miếu thờ Mẫu Bạch Kê nay vẫn còn ở tại vùng chợ Núi, Văn Môn (Bắc Ninh), thờ công chúa con vua Hùng trong hình dáng mẫu đội mũ hình mào gà. Mẫu Bạch Kê ở Ma Lôi thì rõ cũng là Ma Cô Tiên, như ở Châu Sơn.
Vùng Yên Phong (Bắc Ninh) và Bắc Giang xưa có tới hơn 200 nơi thờ các tướng Cao Sơn, Quý Minh chống Thục. Đặc biệt trong sự tích ở đây có nói đến một vị nữ thần tên là Phương Dung đã cho Cao Sơn chiếc áo tàng hình để đánh giặc, như ở thần tích đình Lỗ Hạnh (Hiệp Hòa). Phương Dung cũng là tên của vị phu nhân thờ cùng với thần Cao Sơn trong cụm di tích núi Sái và núi Thất Diệu, nơi An Dương Vương trừ tinh gà quỷ núi khi xây thành Cổ Loa. Điển hình bà Phương Dung thờ cùng với Cao Sơn tại đền Núi và các đình làng Yên Phụ, Yên Hậu, Yên Vĩ, Yên Tân.
Cũng tại vùng núi Sái có sự tích các Cô Tiên gánh đất xây thành, để lại các dấu tích là giếng Tiên trên núi Sái hay núi Thất Diệu. Các Cô Tiên ở đây không ai khác, chính là các nữ tướng Ân như Ma Cô Tiên, Bạch Kê, Phương Dung… hay 12 tiên nàng ở Suối Mỡ. Đền Cổ Miếu ở chân núi Sái có thờ bà Ngọc Thanh là công chúa thời Hùng Vương, hiển linh âm phù Trưng Vương, cũng là một trong những tiên nàng này.
Những bức tranh tố nữ được vẽ trên tường trong đền miếu vùng Bắc Ninh – Bắc Giang, gồm 4 cô tiên chơi đàn, sáo như ở đình Lỗ Hạnh (Hiệp Hòa) hay ở nghè Ngũ Giáp (Mai Thượng) cũng là nói đến các Cô Tiên thời Hùng Vương bởi những di tích này đều gắn với nữ thần Phương Dung hay Ma Cô Tiên.
Tết Trùng cửu mồng 9 tháng Chín là đại tiệc Cô Chín Thượng Ngàn, mà ít người biết Cô Chín ở Bắc Giang là con của Cao Sơn Đại vương thời Hùng Duệ Vương đánh Thục. Đền thờ Cô Chín Thượng Ngàn ở trên núi Rừng Từ vùng Bo, Yên Thế gắn với người cha là Càn Sơn (Cao Sơn) Đại vương thờ ở đền Trung và người mẹ là Nguyệt Nga, cũng là Chúa bà Đệ nhất Thiên Tiên thờ tại đền Quynh ở chân núi. Càn Sơn Đại vương là tướng của vua Hùng Duệ Vương chống quân Thục và hóa ở Rừng Từ Yên Thế. Vợ và các con gái của ông cũng hóa theo. Đây là cụm di tích đặc biệt, xác nhận các vị nữ thần Sơn Trang như Chúa bà Đệ nhất và Cô Chín Thượng đều là các nữ tướng thời Hùng chống Thục.
Trên đây mới đề cập đến một số Cô Tiên Thượng Ngàn của thời Hùng Vương chống Thục ở vùng Bắc Ninh – Bắc Giang, nơi “28 nữ tướng Ân kéo sang đóng chật một vùng Vũ Ninh“. Phạm vi cuộc chiến Hùng – Thục hay Thương – Chu không hạn chế chỉ ở vùng Vũ Ninh, nên nhiều nơi khác trên miền Bắc Việt vẫn còn lưu dấu cuộc chiến này với các vị Sơn tinh Thủy tướng Thiên thần của cả 2 bên đã được phong thần thờ phụng ngàn đời trong tín ngưỡng người Việt. Ngày Trùng cửu năm Bính ngọ lại gặp được các Cô Tiên trên miền Sơn cước.
Đền Hạ Suối Mỡ mùa hoa gạo
Cô Chín Thượng Ngàn ở Rừng Từ vùng Bo (Bố Hạ, Bắc Ninh).
Ban Sơn trang đền Quynh, thờ Chúa bà Đệ nhất Thiên Tiên Nguyệt Nga phu nhân ở Bố Hạ, Bắc Ninh.
Phương Dung thần nữ ở đình Lỗ Hạnh (Hiệp Hòa, Bắc Ninh).
Các Cô Tiên ở đền Đa Mai (Bắc Ninh) thờ thần Trấn Quốc – Bạch Kê.
Cô Tiên hiến thọ, tranh tường ở miếu Thánh Cô trong di tích nghè Ngũ Giáp làng Mai Thượng (Xuân Cẩm, Bắc Ninh).
Trong tiến trình khẩn hoang và định hình diện mạo văn hóa vùng đất Nam Bộ, hệ thống sông ngòi không chỉ đóng vai trò là mạch máu giao thương, sinh kế, mà còn là không gian sản sinh và dung chứa các thực hành tâm linh của lưu dân. Sông Vàm Thuật – một chi lưu quan trọng của hệ thống sông Sài Gòn, chảy qua vùng đất Gò Vấp (Gia Định xưa) – là một không gian địa-văn hóa tiêu biểu như thế. Tại những khúc quanh hiểm trở của dòng sông, nơi đối diện với sự bất định của thiên nhiên và dòng nước, tâm thức bình dân đã thiết lập nên các không gian thờ tự để tìm kiếm sự che chở và an định tâm lý. Miếu Sa Tân (Kỳ Thánh Thủy Long Cung) và miếu nổi Phù Châu chính là hai “tọa độ tâm linh” án ngữ tại vùng lõi ven sông và giữa lòng sông Vàm Thuật, có niên đại hàng trăm năm và đã được xếp hạng là Di tích Kiến trúc Nghệ thuật cấp Thành phố.
Mặc dù nằm trong cùng một không gian sinh thái sông nước và cách nhau không xa, song miếu Sa Tân và miếu nổi Phù Châu lại thể hiện những đặc trưng khu biệt và sinh động về cấu trúc điện thờ cũng như hệ thống thần điện. Đây không đơn thuần là nơi diễn ra các hoạt động tín ngưỡng bản địa, mà là một “bảo tàng sống” phản ánh hiện tượng giao thoa văn hóa sâu sắc: từ tín ngưỡng thủy thần nguyên thủy, Đạo giáo thần tiên, Phật giáo dân gian, cho đến các lớp văn hóa của cộng đồng người Hoa di dân trong quá trình cộng cư với người Việt.
Ngày nay, các nghiên cứu về miếu cổ Nam Bộ thường có xu hướng tách rời di tích hoặc tiếp cận thuần túy dưới góc độ kiến trúc, lịch sử biên niên. Bằng phương pháp khảo sát thực địa liên ngành, kết hợp giải mã hệ thống văn khắc Hán Nôm (hoành phi, câu đối) và phân tích cấu trúc không gian điện thờ, bài viết này hướng tới tái hiện bức tranh toàn cảnh về hệ thống tín ngưỡng tại miếu Sa Tân và miếu Phù Châu. Qua đó, nghiên cứu không chỉ làm rõ tính đa dạng, dung hợp của đời sống tâm linh cư dân ven sông Vàm Thuật, mà còn khẳng định giá trị di sản văn hóa phi vật thể của hai ngôi miếu trong dòng chảy văn hóa đương đại của TP. Hồ Chí Minh.
2. Cơ sở lý thuyết và khung phân tích
Các thông tin về văn hóa tín ngưỡng ở hai ngôi miếu Sa Tân và Phù Châu được thu thập trực tiếp qua ghi chép, phiên đọc Hán Nôm và vẽ sơ đồ bài trí thần tượng tại thực địa vào ngày 5/11/2025.
Hệ thống loại hình tín ngưỡng sử dụng để phân tích được các tác giả tổng hợp và đề xuất phân loại như sau:
– Tín ngưỡng Đạo Giáo: gồm các vị thần trong Đạo Giáo như các vị thần chủ Đạo Giáo là Ngọc Hoàng Thượng Đế (Ngọc Đế), Diêu Trì Kim Mẫu (Tây Vương Mẫu), Cửu Thiên Huyền Nữ (mẫu Cửu Thiên) và các vị thần tiên khác như Thái Thượng Lão Quân, Thái Ất Chân Nhân, Thái Tuế Tinh Quân, Dược Vương, Văn Xương, cũng như những tích về bát tiên và tiên nữ.
– Tín ngưỡng Phật giáo: gồm những vị Phật, Bồ tát, La hán, những vị hộ tăng, Địa mẫu, Địa Tạng… được thờ phổ biến trong các chùa theo giáo lý Phật giáo.
– Tín ngưỡng Thủy thần: theo văn hóa thờ thủy thần của dòng Lạc Thị của các vị Long Quân như công bố trong sách của Nhóm nghiên cứu di sản Đền miếu Việt (Nguyễn Đức Tố Lưu, Thích Tâm Hiệp, Nguyễn Đức Tố Huân, 2025). Phổ biến ở đây là Long Mẫu và Tứ hải Long Vương.
– Tín ngưỡng vùng phương Nam: là các vị thần mang đặc trưng của vùng Nam Trung Bộ và Nam Bộ, chịu ảnh hưởng từ văn hóa Chăm xưa, như Bà Chúa Xứ, Bà Ngũ Hành.
– Tín ngưỡng thần thành hoàng: là các vị thần mang tính chất địa phương hẹp của khu vực được thờ cúng, như các vị thần hay được thờ trong các đình Nam bộ (Tiên sư, Tiền hiền, Hậu hiền, Hữu ban, Tả ban) và các vị thần Đất, thần Tài.
– Tín ngưỡng người Hoa: là những vị thần có nguồn gốc người Hoa như Bao Công, Tề Thiên Đại Thánh, Quan Thánh Đế Quân. Vị Huyền Thiên Thượng Đế ở khu vực Nam Bộ được xếp vào nhóm tín ngưỡng người Hoa.
Để giải mã cấu trúc thần điện và hành vi thực hành tâm linh tại miếu Sa Tân và miếu nổi Phù Châu, nghiên cứu này vận dụng hai trục lý thuyết cốt lõi mang tính liên ngành, đó là: (i) Sinh thái học văn hóa (Cultural Ecology) và (ii) Lý thuyết tiếp biến và dung hợp văn hóa (Cultural Syncretism), với khung phân tích lý thuyết của nghiên cứu như ở Hình 1 dưới đây.
– Sinh thái học văn hóa (Julian Steward, 1990): Lý thuyết này khởi xướng quan điểm rằng các hiện tượng văn hóa, đặc biệt là các thực hành tín ngưỡng, không tồn tại tách rời mà là kết quả của quá trình thích ứng chủ động của con người đối với môi trường sinh thái tự nhiên cụ thể. Trong nghiên cứu này, “sinh thái nước” của chi lưu Vàm Thuật – với các khúc quanh hiểm trở, dòng chảy bất định và nguy cơ thủy nạn luôn rình rập sinh kế chài lưới, giao thương – chính là nhân tố môi trường quyết định. Tâm thức sùng bái Thủy thần, Ngũ Hành Nương Nương hay Tứ Hải Long Vương tại hai ngôi miếu không đơn thuần là sự mê tín dị đoan, mà là chiến lược ứng xử văn hóa, chuyển hóa nỗi sợ hãi tự nhiên thành các điểm tựa tâm linh để thiết lập sự cân bằng tâm lý và kiến tạo không gian sống an toàn.
– Lý thuyết tiếp biến và dung hợp văn hóa (Nguyễn Thừa Hỷ, 2020): Lý thuyết này đưa ra các nguyên lý cốt lõi giải thích cách thức văn hóa Việt Nam tiếp xúc, chuyển hóa và dung hợp với các yếu tố ngoại sinh (như văn hóa Trung Hoa, Ấn Độ, Pháp, phương Tây). Nhìn nhận tiếp biến văn hóa xảy ra khi các nhóm cá nhân thuộc các nền văn hóa khác nhau có sự tiếp xúc liên tục và trực tiếp, dẫn đến sự thay đổi trong mô thức văn hóa nguyên thủy của một hoặc cả hai nhóm.
Hình 1. Khung phân tích lý thuyết (Julian Steward, 1990; Nguyễn Thừa Hỷ, 2020)
Tại vùng đất Gia Định – Gò Vấp xưa, là không gian cộng cư và giao thoa sâu sắc giữa người Việt bản địa và các làn sóng di dân người Hoa (Triều Châu, Phúc Kiến). Khung lý thuyết này giúp giải thích hiện tượng “mở” và “dung hợp” của hệ thống thần điện. Nó làm rõ lý do vì sao trong cùng một không gian thiêng, các vị thần Đạo giáo nội đạo, Phật giáo dân gian của người Việt lại có thể song tồn hòa hợp và tích hợp hài hòa với các nhân thần văn hóa của người Hoa (Quan Công, Bao Công, Tề Thiên Đại Thánh), tạo nên một cấu trúc đa tầng, không bài ngoại.
3. Sự tích và di sản văn hóa tín ngưỡng ở miếu Sa Tân – Kỳ Thánh Thủy Long cung
3.1. Lịch sử miếu Sa Tân
Miếu Sa Tân nằm ở số 46 đường Trần Bá Giao, phường An Nhơn, Thành phố Hồ Chí Minh là một ngôi miếu lớn có sự tích lâu đời bên sông Vàm Thuật. Theo bảng giới thiệu của Ban trị sự miếu Sa Tân viết ngày 5/2/2025 thì lịch sử của ngôi miếu như sau:
“Cách đây hơn 188 năm (vào nửa đầu thế kỷ XIX, khoảng năm 1838), trên dòng sông Bến Cát thuộc xã Hạnh Thông, tổng Bình Trị Thượng, huyện Gò Vấp, tỉnh Gia Định có một người đàn ông chuyên sống nghề chài lưới. Vào một mùa đông rét buốt, khi quảng lưới thì không bắt được con cá nào cả, ngược lại ông đã vớt được pho tượng, đó là Bà Thủy Tề. Từ đó ông là người đầu tiên sáng lập và xây dựng ngôi miếu an vị cho Bà. Từ khi có ngôi miếu này, bà con bá tánh nơi đây có phần sung túc hơn.
Thời gian trôi qua, ông mất đi nhưng ông còn để lại trong dân gian niềm thương nhớ kỷ niệm vô cùng cho nên Ban hội đồng nhất trí lấy danh hiệu là “miếu Ông Chài” để tướng nhớ và được lưu truyền ca tụng mãi đến ngày nay…
Khi hòa bình lập lại sau 1954 trên đất nước thì cũng là lúc miếu được tái thiết lần thứ 2 qua những vật liệu sơ sài của các chùa chiền công đức. Lấy danh hiệu là “miếu Sa Tân Thủy Long Cung”.
Thời kỳ kháng chiến chống Mỹ lúc bấy giờ miền Nam chiến tranh rất ác liệt. Xung quanh ngôi miếu thì bị tàn phá của bom đạn nên mọi người đã chạy vào miếu để lánh nạn và được an toàn.
Giữa tháng 3 năm 1990 miếu được trùng tu lần thứ 4, thiết lập một cây cầu gỗ dài 100m tận dụng ra bờ sông qua miếu nổi để dễ dàng cho sự đi lại của nhân dân đến chiêm bái tín ngưỡng Bà Thủy Long Cung và Năm Bà Ngũ Hành.”
Miếu Sa Tân đã được xếp hạng là di tích kiến trúc nghệ thuật cấp thành phố theo quyết định số 4268/QĐ-UBND ngày 20/11/2020 của UBND Thành phố Hồ Chí Minh.
Tên gọi của miếu theo như bia trùng tu công đức Chí viên cẩm đồ 誌公錦圖 để tại miếu là Sa Tân miếu Kỳ thánh Thủy Long cung 沙津廟祗聖水龍宫:
Sa Tân 沙津 có nghĩa là Bến Cát, nên đây là ngôi miếu thờ cổ của cả khu vực ven dòng sông Vàm Thuật. Theo tên gọi này thì miếu thờ các vị thánh, các vị thổ thần (kỳ thánh) và là cung thờ mẫu Thủy Long.
3.2. Hoành phi, câu đối miếu Sa Tân
Trước cửa miếu có bức hoành phi Thủy Long cung 水龍宫 và đôi câu đối chữ Nho:
Đức thánh rờ rỡ chốn trong ngoài, trăm mạch cùng về.
Nội điện của miếu hình chữ nhật chia làm ba khu vực Tiền điện, Trung điện và Hậu điện, với cách bài trí các tượng thờ như trong sơ đồ Hình 2.
Hình 2. Sơ đồ bài trí điện thờ miếu Sa Tân
(Nguồn: Vẽ trực tiếp theo cách bài trí và bảng giới thiệu các tượng thờ tại miếu Sa Tân vào ngày 5/112025)
Ở trung điện có bức hoành phi: Đức trạch huệ dân 德澤惠民, nghĩa là: Đức thấm ơn dân, và đôi câu đối cổ:
東洋霑海晏河清一路履平資聖德
富屋籍地靈人傑萬家恒足𠇆慈恩
Đông dương triêm hải yến hà thanh, nhất lộ lý bình tư thánh đức
Phú ốc tịch địa linh nhân kiệt, vạn gia hằng túc ngưỡng từ ân.
Nghĩa là:
Dòng Đông thấm bể lặng sông trong, một nẻo bình yên nhờ đức thánh
Tòa giàu nhiều đất thiêng người giỏi, vạn nhà no đủ ngưỡng ơn lành.
Ở Hậu điện trước ban thờ chính có bức hoành phi: Long thiên tứ phúc龍靝賜福, nghĩa là Rồng Trời ban phúc. Chữ Thiên 靝 ở đây là chữ thường dùng trong Đạo Giáo, thể hiện dấu vết khá rõ của tín ngưỡng Đạo Giáo ở miếu Sa Tân.
Chính ban Hậu điện có 2 đôi câu đối chữ Nho như sau:
水德汪洋萬宇同欣樂利
神恩普護群方共慶安康
Thủy đức uông dương, vạn vũ đồng hân lạc lợi
Thần ân phổ hộ, quần phương cộng khánh an khang.
Nghĩa là:
Đức Thủy thấm nhuần, vạn mái cùng vui lợi lộc
Ơn Thần che chở, một phương cùng hưởng an khang.
Và câu đối bên trong:
東鄰樂業蒙神力
富屋安居籌母恩
Đông lân lạc nghiệp mông thần lực
Phú ốc an cư trù mẫu ân.
Nghĩa là:
Làng Đông lạc nghiệp nhờ thần lực
Nhà giàu yên ở bởi mẫu ơn.
3.3. Hệ thống tín ngưỡng ở miếu Sa Tân
Hệ thống tượng thờ ở miếu Sa Tân rất phong phú, thể hiện sự đa dạng tín ngưỡng của người dân ở vùng sông Vàm Thuật. Quan trọng nhất là tín ngưỡng Đạo Giáo với những tượng thờ là:
Ngọc Hoàng Thượng Đế cùng với Nam Tào, Bắc Đẩu ở hai bên, được đặt ở chính ban trên cùng trong Hậu điện.
Cùng chính ban trong Hậu điện ở phía trước có tượng mẫu Cửu Thiên.
Ở hai bên Trung điện thờ Thái Thượng Lão Quân, Diêu Trì Kim Mẫu, Thái Ất Chân Nhân và Thái Tuế Tinh Quân.
Ở bên tả của Tiền điện có đặt thờ các tượng Lã Động Tân, Văn Xương, Dược Vương.
Quan trong thứ hai là các vị thần của tín ngưỡng phương Nam (tín ngưỡng đặc trưng riêng của miền Nam), đó là tượng Bà Chúa Xứ đặt ở phía trước chính ban Hậu điện và 5 Bà Ngũ Hành ở giữa chính ban Hậu điện.
Cũng ở giữa chính bán Hậu điện là tượng Bà Thủy Long trong hệ thống tín ngưỡng Thủy thần. Tương truyền bức tượng này là bức tượng mà Ông Chài đã vớt được trên sông Vàm Thuật, cao khoảng 60 cm, bên ngoài đắp bằng đất bùn và rơm, bên trong rỗng.
Ông Chài cũng được thờ ở bên hữu của Hậu điện dưới hình một chiếc ghe thuyền gỗ khá độc đáo. Tín ngưỡng Thành hoàng còn được thấy trong việc thờ các tượng thần khác là Long Thần hộ pháp ở gần trước cửa, Thần Đất ở Tiền điện và Thần Tài ở bên tả của Hậu điện.
Tín ngưỡng Phậtgiáo được gặp chủ yếu qua các tượng thờ ở phần Tiền và Trung điện, gồm tượng Quan Thế Âm, Di Lặc, Địa Mẫu, Địa Tạng, Sư tổ Đạt Ma và Thần Hộ tăng.
4. Sự tích và di sản văn hóa tín ngưỡng ở miếu nổi Phù Châu
4.1. Lịch sử miếu Phù Châu
Miếu nổi Phù Châu tọa lạc trên phần đất 2.000 m2 nằm giữa dòng sông Vàm Thuật ở địa phận thuộc phường An Nhơn, Thành phố Hồ Chí Minh, cách bên đò miếu Sa Tân chỉ vài trăm mét đường sông. Theo bảng giới thiệu của Ban quản lý di tích bày tại miếu Phù Châu ngày 5/11/2025: “vùng đất nơi này đã có từ lâu đời. Người dân đi ghe thuyền buôn bán trên sông, một hôm ghé lại ngủ qua đêm, thấy 5 vị Ngũ thần đó là Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ độ cho buôn may bán đắt. Qua vài ngày sau đoàn ghe buôn ghé lại dựng lên ngôi miếu nhỏ để thờ cúng 5 bà Ngũ Hành phù hộ độ trì cho người đi thuyền bè qua lại trên sông, cùng độ cho người dân địa phương nơi đây.
Theo lịch sử quận Gò Vấp, miếu đã có từ trước năm 1800. Năm 1945 miếu được lợp ngói âm dương và cột cây với diện tích nhỏ. Trước 30/4/1975 là một nơi sinh hoạt chi bộ của Đảng và cũng là nơi làm bàn đạp để bộ đội đặc công ở An Phú Đông qua sông đánh kho đạn, kho xăng dầu của địch. Sau giải phóng miếu bị hư hỏng nặng và bị bỏ hoang không người trông coi nhang khói. Năm 1991 miếu được cấp phép xây dựng trùng tu.”
Năm 2014 miếu Phù Châu được xếp hạng là di tích kiến trúc nghệ thuật cấp thành phố.
4.2. Bài trí thờ phụng ở miếu Phù Châu
Mặc dù là một ngôi miếu ở trên một khu vực diện tích không lớn, nhưng miếu Phù Châu là một công trình kiến trúc bề thế giữa dòng sông Vàm Thuật. Miếu có đủ từ phần nghi môn, phần nội điện chia làm Tiền điện, Trung điện và Hậu điện, với cả tượng thờ và tranh thờ ở cả 2 bên điện. Bên phải miếu lùi ra phía sau là tòa Thủy Long cung, với lầu Quan Âm ở trước và điện Sơn Quân ở phía sau (Hình 3).
Hình 3. Sơ đồ bài trí tượng và tranh thờ tại miếu nổi Phù Châu
(Nguồn: Vẽ trực tiếp theo cách bài trí và bảng giới thiệu các tượng thờ tại miếu Phù Châu vào ngày 5/112025)
Đọc dịch một số câu đối được đắp khảm sứ trong điện miếu nổi Phù Châu:
Câu đối ở cửa vào nội điện:
浮水生表廟棟翻新隆故
珠山運到大樑棄舊仰光
Phù thủy sinh, biểu miếu đống phiên tân long cố
Châu sơn vận, đáo đại lương khí cựu ngưỡng quang?
Nghĩa là:
Sinh trên nước, nên rạng cột miếu tăng thêm nét mới
Chuyển núi châu, sáng tới rường cao ngưỡng vọng vẻ xưa.
Câu đối ở Tiền điện:
大地殲羣魔嬴去西遊香萬世
聖天迎衆佛如来東度馨千秋
Đại địa tiêm quần ma, doanh khứ Tây du hương vạn thế
Thánh thiên nghinh chúng phật, Như Lai Đông độ hinh thiên thu.
Nghĩa là:
Đất lớn diệt quần ma, Tây du Doanh khứ hương vạn thế
Trời thánh đón chúng phật, Đông độ Như Lai thơm nghìn thu.
Câu đối ở Trung điện:
浮清有靈綬净氣
珠光化昧普蒼生
Phù thanh hữu linh thụ tịnh khí
Châu quang hoá muội phổ thương sinh.
Nghĩa là:
Nước nổi có thiêng nối khí tốt
Ánh châu hóa khói trùm chúng sinh.
Hình 4. Sơ đồ bài trí cung Long Mẫu ở miếu Phù Châu
(Nguồn: Vẽ trực tiếp theo cách bài trí và bảng giới thiệu các tượng thờ tại miếu Phù Châu vào ngày 5/112025)
4.3. Hệ thống tín ngưỡng ở miếu Phù Châu
Khác với miếu Sa Tân, ở miếu Phù Châu tín ngưỡng thờ phụng chủ đạo là tín ngưỡng vùng phương Nam mà đứng đầu là thờ Ngũ hành. Điều này thể hiện ngay ở hình thức nghi môn của miếu được xây dựng ở dạng Ngũ hành môn với các cửa Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ. Còn ở nơi thờ phụng chính tại Hậu điện của miếu là thờ tượng 5 bà Ngũ Hành mặc áo các màu tương ứng là Vàng, Xanh, Đen, Đỏ, Trắng. Phía trước ban chính đặt tượng Bà Chúa Xứ. Ở cung Long Mẫu thì tượng Thủy Mẫu và điện Ngũ Hổ Sơn Quân cũng có thể xếp vào loại hình tín ngưỡng bản địa. Phân biệt vị Thủy mẫu ở đây là bà Thủy trong Ngũ Hành, chứ không phải Long Mẫu đã thờ ở chính ban Thủy Long cung.
Tín ngưỡng Đạo Giáo có vai trò quan trọng thứ hai ở miếu Phù Châu, mà đáng chú ý là có tượng mẫu Cửu Thiên được đặt trên ban chính của Hậu điện cùng với tượng Bà Chúa Xứ và Bà Ngũ Hành. Chú ý mẫu Cửu Thiên là Cửu Thiên Huyền Nữ hay Cửu Trùng Thánh Mẫu (Mẫu Thượng Thiên).
Hai vị thần chủ của Đạo thần tiên (Đạo Giáo) là Ngọc Đế và Diêu Trì Kim Mẫu (Tây Vương Mẫu) được thờ thành 2 ban riêng quay đối diện vào nhau ở khu vực Trung điện. Ở ban thờ Diêu Trì Kim Mẫu tượng Mẫu được bày trí cùng với các vị thần tướng và hoa mẫu chầu xung quanh.
Hình các vị tiên được vẽ đắp nổi, sơn màu rất đẹp. Ở 2 cột cửa trước của điện Phù Châu có hình Bát Tiên tấu nhạc, mỗi bên có 4 vị tiên đang chơi các loại nhạc cụ khác nhau. Bên tường phải phía ngoài của miếu có vẽ hình Bát Tiên quá hải. Bên mé hữu của Tiền điện vẽ hình các cô Tiên nữ đang hái và dâng đào.
Tín ngưỡng Thủy thần ở miếu được đặt riêng tại Long Mẫu cung. Chính ban của cung là tượng Long Mẫu và Tứ hải Long Vương trong hình rồng theo các màu tương ứng của ngũ sắc. Màu đỏ là Nam Hải Long Vương, màu đen là Bắc Hải Long Vương, màu xanh là Đông Hải Long Vương, màu trắng là Tây Hải Long Vương. Việc thờ Long Mẫu và Long Vương tại một ngôi miếu với quy mô bề thế như miếu Phù Châu là điểm độc đáo hiếm thấy ở khu vực Nam Bộ.
Điểm đặc biệt và khác biệt nữa của miếu Phù Châu là sự xuất hiện các vị thần trong tín ngưỡng người Hoa. Đó là Bao Công Gia Gia ở bên hữu Hậu điện và Quan Thánh Đế Quân ở bên tả Hậu điện. Vị Đại Thánh Gia Gia (Tề Thiên Đại Thánh) được thờ riêng ở một ban tại Tiền điện. Còn Huyền Thiên Thượng Đế lại được đặt trong Long Mẫu cung, có lẽ với ý nghĩa cũng là một vị thần trấn thủy (Huyền Thiên là vị thần Trấn phương Bắc, phương của đức Thủy). Loại hình tín ngưỡng của người Hoa này không gặp ở miếu Sa Tân.
Các vị thần của tín ngưỡng Phật giáo được bày tập trung ở chính ban của Tiền điện, thứ tự từ ngoài vào là: Chuẩn Đề, Di Lặc, Địa Mẫu và Quan Thế Âm. Quan Âm Nam Hải còn được thờ riêng ở lầu Quan Âm bên ngoài sân. Ở bên tường phía tả của Tiền điện có vẽ đắp màu 18 vị La Hán, chia thành 4 bức. Ở ban bên hữu của Trung điện có thờ Tiêu Diện, Địa Tạng.
Trong mảng Tín ngưỡng thần thành hoàng ở miếu Phù Châu được thờ hai bên của Trung điện, gồm bên tả có Tả ban, Tiên sư, Hậu hiền. Bên hữu có Hữu ban, Tiền hiền cùng với 2 vị thần Phật giáo là Tiêu Diện và Địa Tạng. Riêng ban Thần tài được bày ở Tiền điện trước tranh tường các vị La Hán. Việc thờ Tiền hiền và Hậu hiền ở miếu Phù Châu cho thấy ngôi miếu này còn có chức năng như một ngôi đình làng cho cộng đồng người dân ở khu vực này.
5. Kết luận và đề xuất
5.1. Kết luận
Qua quá trình khảo sát thực địa, giải mã văn khắc Hán Nôm và phân tích đối chiếu hệ thống thờ tự tại miếu Sa Tân và miếu nổi Phù Châu, nghiên cứu rút ra ba kết luận cốt lõi sau:
(1) Nghiên cứu khẳng định tính thích ứng sinh thái và cấu trúc phong thủy trấn thủy của miếu Sa Tân và miếu nổi Phù Châu
– Là hai miếu cổ có tuổi đời gần ba thế kỷ, tọa lạc tại những vị trí uốn khúc mạnh – nơi xung yếu về mặt thủy văn của dòng Vàm Thuật.
– Sự hiện diện của hai di tích này chứng minh cho chiến lược ứng xử của cư dân phương Nam trước thiên nhiên hung hiểm, chuyển hóa nỗi sợ hãi dòng nước thành sự sùng bái tâm linh.
– Hệ thống thờ tự tập trung vào Thủy Long Thần Nữ, Tứ Hải Long Vương và Ngũ Hành nương nương với quy mô bề thế tại đây là hiện tượng hiếm gặp ở khu vực nội thành, khẳng định vai trò “trấn giữ phong thủy”, yên định long mạch, cầu quốc thái dân an cho cả một vùng không gian sông nước Gia Định xưa.
(2) Hình thành bản đồ tâm linh mở và hiện tượng dung hợp văn hóa
– Sơ đồ bài trí điện thờ của hai ngôi miếu là minh chứng đặc sắc cho tính dung hợp, mở và không bài ngoại của văn hóa Nam Bộ. Tại không gian này, ranh giới giữa các tôn giáo lớn và tín ngưỡng dân gian dường như bị nhòa mờ. Đạo giáo (Ngọc Hoàng, Mẫu Cửu Thiên, Diêu Trì Kim Mẫu), Phật giáo (Quan Âm, Địa Tạng, La Hán), Tín ngưỡng bản địa (Bà Chúa Xứ, Năm Bà Ngũ Hành) và các nhân thần (Ông Chài, Thần Đất) cùng song tồn hòa hợp.
– Xu hướng “tín ngưỡng hóa” các hình tượng nhân vật văn học chương hồi (thờ Tề Thiên Đại Thánh, Bao Công, Quan Công) tại miếu Phù Châu phản ánh sinh động lát cắt tiếp biến văn hóa Việt – Hoa, tạo nên một vành đai di sản đa dạng và giàu bản sắc.
(3) Giá trị di sản phi vật thể và sức sống trong đời sống đương đạiđược ghi nhận
Vượt qua những thăng trầm của lịch sử và bom đạn chiến tranh, miếu Sa Tân và miếu nổi Phù Châu không trở thành những “phế tích ngủ yên” mà ngược lại, vẫn duy trì một sức sống biểu đạt mãnh liệt. Các thực hành văn hóa phi vật thể diễn ra thường xuyên tại đây (như phóng sinh rùa/cá, hội xuân, lễ Vu Lan, cúng sóc vọng) đóng vai trò như chất keo gắn kết cộng đồng, cân bằng đời sống tâm linh cho cư dân đô thị hiện đại.
Hai ngôi miếu không chỉ là di sản của quá khứ, mà là một thành tố hữu cơ, bồi đắp vào tính đa dạng văn hóa và chiều sâu lịch sử của mảnh đất An Nhơn, quận Gò Vấp nói riêng và Thành phố Hồ Chí Minh nói chung.
5.2. Đề xuất
– Hai ngôi cổ miếu Sa Tân và Phù Châu không chỉ là 2 di tích kiến trúc nghệ thuật mà còn là nơi hội tụ đầy đủ các giá trị di sản phi vật thể (văn hóa tín ngưỡng, di sản Hán Nôm, lễ hội) đa dạng, đa nguồn gốc của xã An Nhơn. Do đó 2 ngôi miếu này cần được quan tâm, bảo vệ và là vốn quý cho việc phát huy các giá trị văn hóa cho các nhu cầu quản lý và phát triển ở địa phương.
– Với vai trò là hạt nhân trấn thủy cho vùng sông Vàm Thuật uốn khúc, bảo tồn và phát huy văn hóa truyền thống ở 2 ngôi miếu có ý nghĩa lớn đối với việc an cư, lạc nghiệp cho nhân dân trong vùng. Đây cũng là nơi quan trọng đối với người dân trong các sinh hoạt văn hóa truyền thống.
– Sự dung hợp tín ngưỡng đa dạng về nguồn gốc (Đạo Giáo, Phật Giáo, tín ngưỡng người Hoa, người Bắc, người Nam…) một cách hài hòa trong 2 ngôi miếu là đầu mối, là nguồn thúc đẩy cho sự đoàn kết, hòa hợp các nhóm cư dân và nhóm tôn giáo trong phạm vi hẹp của xã An Nhơn cũng như rộng hơn ở Thành phố Hồ Chí Minh và vùng Nam Bộ.
– 2 ngôi miếu độc đáo ở sông Vàm Thuật là điểm thu hút đông đảo du khách thường xuyên đến thăm quan, chiêm bái, thực hành tín ngưỡng (cầu phúc, phóng sinh, cúng dường…). Do đó có thể tạo điều kiện mở rộng thêm các cơ sở hạ tầng du lịch và văn hóa như đường giao thông trên bờ và đường thủy, xây dựng bến thuyền, xây dựng các công trình phục vụ sinh hoạt văn hóa và du lịch khác.
– Địa phương nên có các chương trình quảng bá điểm du lịch, tổ chức các lễ hội văn hóa tín ngưỡng và quản lý tốt dịch vụ du lịch tâm linh ở khu vực miếu Sa Tân và miếu Phù Châu, phù hợp với văn hóa đa tín ngưỡng, giữ gìn môi trường và an toàn, an ninh trật tự ở khu vực.
Bài viết của Vũ Thị Quyền và Nguyễn Đức Tố Lưu trong Hội thảo Không gian văn hóa và kinh tế di sản sông Vàm Thuật tổ chức ngày 8/7/2026 tại phường An Nhơn, Tp. Hồ Chí Minh.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
Huỳnh Ngọc Trảng (Chủ biên). (2012). Sổ tay hành hương đất phương Nam. Nhà xuất bản Văn hóa dân tộc.
Nguyễn Đình Đầu. (1994). Nghiên cứu địa bạ triều Nguyễn: Tỉnh Gia Định. Nhà xuất bản Thành phố Hồ Chí Minh.
Nguyễn Đức Tố Lưu, Thích Tâm Hiệp, Nguyễn Đức Tố Huân. (2025). Kinh triều bảo lục Sử tích Long quân và các vị thủy thần Lạc Thị. Nhà xuất bản Lao động.
Nguyễn Thừa Hỷ. (2020). Văn hóa và hội nhập: Tiếp biến và dung hợp văn hóa Việt Nam. Nhà xuất bản Thông tin và Truyền thông.
Steward, J. H. (1990). Theory of culture change: The methodology of multilinear evolution. University of Illinois Press. (Original work published 1955).
Thạch Phương, & Lê Trung Hoa (Chủ biên). (2007). Địa chí văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh. Nhà xuất bản Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh.
Trịnh Hoài Đức. (2006). Gia Định thành thông chí (Viện Sử học dịch). Nhà xuất bản Giáo dục.
Ủy ban nhân dân quận Gò Vấp. (2006). Địa chí quận Gò Vấp. Nhà xuất bản Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh.
Ủy ban Nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh. (2014). Quyết định số 4872/QĐ-UBND ngày 03/10/2014 về việc xếp hạng Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp Thành phố: Miếu nổi Phù Châu (phường An Nhơn, quận Gò Vấp).
Ủy ban Nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh. (2020). Quyết định số 4268/QĐ-UBND ngày 20/11/2020 về việc xếp hạng Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp Thành phố: Miếu Sa Tân (phường An Nhơn, quận Gò Vấp).
Bài đăng trên Tạp chí Năng lượng mới, số Xuân 2026
Mặc dù ngựa không phải là loài động vật bản địa trong tự nhiên ở Việt Nam nhưng trong văn hóa tín ngưỡng người Việt con ngựa có một vai trò đặc biệt, rất hay gặp và đa dạng về hình thức. Hình tượng ngựa có thể là thần Bạch Mã của kinh thành Thăng Long, thần thú Long mã, ngựa chiến của Thánh Gióng đánh giặc Ân, ngựa trong các di tích đình, đền, chùa đến ngựa trên các bức chạm gỗ, đá sinh động, ngựa trong tranh thờ của người Dao. Ngựa còn là biểu tượng của quẻ Khôn trong Kinh Dịch về sự tòng thuận, khôn ngoan đem đến sự bền vững, lâu dài cho đời sống con người.
Con giáp Ngọ – Ngựa
Trong 12 con giáp thì Ngọ là giờ giữa trưa, là thời điểm mặt trời lên cao nhất trong ngày. Ngọ còn có hàm ý là chỉ phương Nam về không gian và là tháng Năm trong Âm lịch. Ngọ gần âm với Ngũ, là con số 5 ở trung tâm của Hà thư và Lạc đồ. Ngọ cận âm với “ngự”, từ dùng cho vị trí của vua. Do đó, trong dân gian Ngọ cũng có nghĩa là thủ lĩnh, là Vua. Ví dụ như ở làng Hạ Mạo (Lâm Thao, Phú Thọ) thờ vị thần tên là Út Ngọ Lôi Mao với sự tích là chàng Út trong số 5 người anh em họ Lê đã lên ngôi Hậu Hùng Vương thời kỳ nước Nam Việt.
Thần Bạch Mã Long Đỗ
Đền Bạch Mã là ngôi đền trấn Đông trong Tứ trấn của thành Thăng Long. Đền thờ thần Chính Khí Long Đỗ và Quảng Lợi Bạch Mã Đại vương. Thần Long Đỗ là thành hoàng của thành Thăng Long, hiển linh dưới thời Cao Biền. Còn thần Bạch Mã là khi Lý Thái Tổ xây thành Thăng Long, thần đã hiện hình một con ngựa trắng đi quanh khu vực xây thành. Nhà vua đã xây theo vết chân ngựa đó, thành xây đến đâu chắc chắn đến đó. Long Đỗ hay Bạch Mã đều là cùng một vị thần, gọi theo sự tích hiển linh ở các thời khác nhau.
Thần Long Đỗ Bạch Mã nguyên gốc là Thủy phủ Phù Tang Cam Lâm Đại đế trong Đạo giáo, hay Động Đình Đế Quân, là vị thần cai quản phương Đông và Thủy phủ. Động Đình Đế Quân là cha của Động Đình Long Nữ, là ông ngoại của Lạc Long Quân trong truyền thuyết Họ Hồng Bàng của người Việt.
Rải rác ở các tỉnh Thái Bình, Nam Định, Thanh Hóa thần được thờ là thành hoàng các làng dưới tên Quảng Lợi Bạch Mã hay Bạch Mã Lôi Công. Sự tích thần Bạch Mã ở đây được thể hiện dưới dạng một vị Thiên thần, khi xuất hiện thì trời nổi mưa gió, làm sấm sét, giúp nước an dân, dẹp giặc ngoại xâm.
Ở miền Nam từ Đà Nẵng trở vào có thần Bạch Mã Thái Giám, được thờ như một vị thượng đẳng thần cai quản các vùng đất. Nhiều nơi có sắc phong cổ cho vị thần này. Thái Giám nghĩa là người đứng đầu cai quản, giám sát mọi sự, thể hiện cấp bậc rất cao của vị thần này. Xét về sự tương đồng thì thần Bạch Mã Thái Giám cũng là thần Long Đỗ hay Động Đình Đế Quân.
Linh thú Long mã
Vào thời thượng cổ vua Phục Hy thấy một con Long mã, đầu rồng, mình ngựa, xuất hiện trên sông. Trên lưng Long mã chở một đồ hình gồm có 10 đường nét, 50 chấm, gọi là Hà đồ. Nhà vua quan sát các chấm nầy, kết hợp với các hiện tượng thiên nhiên trong trời đất mà nghĩ ra cách tượng trưng Âm Dương, vẽ ra Bát Quái đồ. Hà nghĩa là Trời. Hà đồ là cuốn Sách trời, tượng trưng cho nền minh triết (Dịch học) sơ khởi của phương Đông.
Hình tượng Long mã Hà đồ thường được đắp, vẽ trên các bức bình phong ở các đình, đền, nhất là từ vùng miền Trung trở vào phía Nam. Các phủ, điện ở cố đô Huế đặc biệt hay sử dụng hình Long mã Hà đồ đắp bằng cách ghép các mảnh gốm sứ màu. Long mã Hà đồ là biểu tượng cho khởi đầu của không gian tâm linh nên được đặt ở mặt trước của các tấm bình phong trên đường thần đạo của các di tích tín ngưỡng.
Ở một số di tích cổ, như ở đền Thượng Sóc Sơn (Hà Nội), có tượng Long mã được đắp ở trước đền, dạng như linh vật chầu trước di tích. Có nơi Long mã còn được làm bằng gỗ, có bánh xe để rước, thay cho ngựa, nhất là khi đối tượng thờ là những vị Thiên thần. Việc này xuất phát từ quan niệm Long mã là thú cưỡi của các vị thần tiên trên trời.
Về hình tượng ngựa thần còn có cặp Hỏa mã, Ngọc lân là thần thú của 2 vị Nhật Quang Thiên Tử và Nguyệt Quang Thiên Tử trong sự tích về Đế Thích như ở đền Xá (Ân Thi, Hưng Yên). Đây là hình ảnh của Mặt trời và Mặt trăng nhưng thể hiện từ góc nhìn của Ấn Độ giáo.
Ngựa chiến
Nói tới ngựa chiến không ai không nhớ ngay đến con Ngựa sắt phun lửa đã cùng Phù Đổng Thiên Vương diệt giặc Ân. Tương truyền khắp các vùng từ Sóc Sơn đến núi Châu Sơn rải rác có các dấu chân ngựa Gióng in trên các phiến đá lớn hay sụt lún thành ao hồ. Ở chân núi Sóc Sơn có đền Hạ Mã (xã Phù Linh), là nơi Thánh Gióng từng dừng ngựa, để lại yên cương và ngọc duẩn trước khi về trời. Nơi đây còn có cột đá buộc ngựa của Thánh. Phù Linh là làng tiến lễ Ngựa mã trong lễ hội đền Sóc Sơn vào ngày mùng 6 tháng Giêng hàng năm, là ngày Thánh Gióng bay về trời.
Một lễ hội khác cũng có ngựa mã là lễ hội Y Sơn (Hiệp Hòa, Thái Nguyên) thờ đức thánh Hùng Linh Công cũng đánh giặc Ân. Trong lễ hội, 5 giáp ở Y Sơn làm 5 cỗ voi và 10 cỗ ngựa hồng ngựa bạch bằng tre ngâm, dán giấy màu sặc sỡ, tập hợp thành đoàn quân voi, ngựa có quản, tướng (do nam và nữ thiếu niên đóng) ngồi ở trên. Đội tượng binh mã binh này là quân đội chính của đức Hùng Linh Công ra trận diệt giặc.
Hình tượng ngựa do các chiến tướng cưỡi xung trận hay gặp trong các bức tranh đắp nề ở các ngôi đền hay chạm gỗ ở đình làng. Một hình tượng ngựa chiến nữa gặp trong lễ hội dân gian đó là hình quân Mã trong trò đánh cờ người, được chơi diễn khá phổ biến ở nhiều lễ hội miền Bắc. Đánh cờ tướng vốn lấy theo cốt truyện Hán – Sở tranh hùng, được thể hiện trong các lễ hội nhằm ca ngợi, tái hiện lại chiến công của các vị thần thành hoàng là các vị tướng võ, vị vua dựng nước được thờ ở đây.
Ngựa rước
Ngựa là loài vật nhanh nhẹn, mạnh mẽ, bền bỉ, dẻo dai, dùng làm vật cưỡi rất quý thời xưa, chỉ những người có điều kiện và có chức tước mới cưỡi ngựa. Trong không gian thờ cúng, đối với các vị quan tướng thường có cặp Ngựa hồng Ngựa bạch làm bằng gỗ có bánh xe, trang trí đầy đủ yên cương, thêu hình chim phượng, rồng mây, đặt trong nội điện để thờ. Uy nghiêm hơn nữa trong việc thờ các vị thánh vương như Sĩ Nhiếp hay Lão Tử thì còn có tượng quan hầu dắt ngựa đi kèm. Vào ngày lễ hội, cặp ngựa hồng bạch này được kéo ra ngoài sân, bày phía trước các kiệu thờ và nếu hội có đám rước thì ngựa cũng được rước đi đầu. Ngựa trong trường hợp này thể hiện sự tôn vinh chính khí, uy linh của vị thần được thờ.
Đôi khi ngoài ngựa hồng và ngựa bạch còn gặp cả Ngựa đen, như trường hợp ở đình làng Hoài Thượng ở Thuận Thành (Bắc Ninh). Điều này liên quan đến vị thần được thờ là Bắc phương Hắc đế, vị thần phương Bắc, lấy màu đen làm biểu tượng.
Ngựa chầu
Ở nghi môn các đền thờ, miếu, đôi khi cả ở đình làng, thường có đắp nề nổi hay vẽ hình ngựa chầu. Thường gặp nhất là một bên Voi, một bên Ngựa, hoặc là một bên ngựa bạch, một bên ngựa hồng. Có thể có người quản mã kèm theo. Trong nội điện các di tích thờ trước gian hậu cung hai bên cũng có thể đắp hoặc vẽ ngựa chầu tương tự.
Những di tích lớn có thể dùng ngựa đá để chầu bên ngoài, đứng riêng rẽ hay trong lầu gác, hay có tượng quản mã dắt ngựa đi cùng. Đặc biệt hay thấy có ngựa đá đứng hoặc nằm ở các lăng tẩm như lăng, đền thờ các vị vua Trần, gắn với câu thơ bất hủ của Thượng hoàng Trần Nhân Tông: Xã tắc hai phen bon ngựa đá. Ngựa đá, Voi đá, Quan hầu cũng là những tượng được đặt thành hàng đứng chầu trước lăng các vị vua nhà Nguyễn ở Huế. Ngựa chầu thể hiện sự trang nghiêm, uy quyền của người được thờ trong di tích.
Ở miền Nam ngựa chầu ở các đình đền lại mang một sắc thái khác. Hay gặp ở đây là tượng ngựa ô, ngựa bạch, được đặt phía trước di tích, theo hình dạng đang đi, vươn cổ, bước chân, hơn là đứng trang nghiêm như ngựa chầu ở miền Bắc. Hình tượng ngựa Nam bộ mang tính chất công việc làng xã trong các lễ cầu phúc, kỳ yên, cầu mùa, hơn là ý nghĩa tôn vinh sự uy nghi của các vị thần được thờ như ở miền Bắc.
Ngựa của trong Đạo giáo Tam phủ
Trên các bức tranh thờ của người Dao theo lối Đạo giáo thường thể hiện các vị quan cưỡi ngựa. Điển hình là bức Thái úy trong bộ 3 bức tranh Hành sư (Tổng đàn). Tranh này thể hiện một vị thần với khuôn mặt hiền từ, cầm kiếm cưỡi ngựa với các vị quan hầu cũng cưỡi ngựa. Tranh thờ khác là tranh Tam Nguyên Quan vẽ 3 vị Thiên Quan, Địa Quan, Thủy Quan đều ở trạng thái cưỡi ngựa. Còn trong tranh Tứ trực Công tào thì vị công tào của Dương gian là vị cưỡi ngựa. Con ngựa như vậy là biểu hiện cho Dương gian, là một trong Tứ phủ theo quan niệm của người Dao.
Trên những bức tranh độ linh của các tộc người theo Đạo giáo như người Dao, người Cao Lan, người Tày, có vẽ các vị quan cưỡi ngựa trên dọc đường của linh hồn đi lên trời. Hình ảnh ngựa kéo xe còn gặp trên loại gương đồng “thần nhân xa mã đồ tượng” của thời Hán, mà trong đó xe ngựa như một phương tiện cho linh hồn đi trên con đường về với thế giới thần tiên (về Trời – Thiên phủ).
Nếu ở Dương gian có ngựa cưỡi của các vị quan, trên đường lên Trời (Thiên phủ) có xe ngựa, thì ở dưới Địa phủ có quỷ Mã diện (mặt ngựa), cùng với quỷ Ngưu đầu (đầu trâu), làm sai nha cho Diêm vương. Ngưu đầu Mã diện thường gặp ở trong tranh thờ hay trên mũ thầy cúng người Dao. Còn ở miền xuôi, như vùng Sơn Tây (Hà Nội) hay gặp những di tích thờ Tam phủ cổ có đặt tượng Ngưu đầu Mã diện, là hình thức tín ngưỡng khá tương đồng với Đạo giáo của người Dao.
Ngựa trong chùa
Trong chùa thờ Phật đôi khi có đặt tượng Mã đầu Quan Âm, thể hiện Quan Âm Bồ Tát ngồi trên đỉnh núi, gương mặt hiền hậu và ôm một con ngựa trắng, với ý nghĩa cứu độ, khuyến khích sự chuyên cần, bền bỉ, kiên trì trong tu và hành pháp.
Việc dùng hình ảnh ngựa trong các cảnh trang trí hay thấy ở chùa hơn là ở đình đền. Điển hình là cảnh đàn ngựa vui đùa hoặc ngựa đang vờn chơi với hươu nai rất sinh động, được chạm nổi trên lan can đá, tháp đá của chùa Bút Tháp (Thuận Thành, Bắc Ninh).
Hình ngựa phi hay ngựa rước có lọng che còn thấy trong các bức tranh đồ thế, hay được khắc lên gỗ thành mộc bản để in làm giấy mã, dùng trong các nghi lễ cúng ở chùa.
Ngựa trong Kinh DịchCặp quẻ Càn – Khôn là 2 quẻ chính, bao trùm cả 64 quẻ của Kinh Dịch. Quẻ Càn có tượng là Trời, là nền Minh triết. Quẻ Khôn là Đất, là nền Khoa học. Lời quái của quẻ Càn là “Nguyên, Hanh, Lợi, Trinh”. Còn lời quái của quẻ Khôn là “Nguyên, Hanh, Lợi, tẫn mã chi Trinh”, chỉ khác nhau ở chữ “tẫn mã”. Tẫn mã là ngựa cái, do quẻ Khôn có tượng là đàn bà. Người xưa dùng 2 con vật làm biểu tượng trong Kinh Dịch. Rồng bay trên trời dùng trong quẻ Càn, Ngựa đi dưới đất dùng trong quẻ Khôn. Ngựa đi là theo người điều khiển, ở đây ý muốn nói đến sự thuận tòng. “Tẫn mã chi Trinh” nghĩa là nền Khoa học phải theo sự định hướng hay được dẫn dắt bởi nền Minh triết thì sự nghiệp khoa học mới bền lâu. Hay nói đơn giản hơn, hành động lý trí của con người (Khôn) phải tuân theo sự chỉ dẫn của tư tưởng đúng đắn (Càn) thì mới được lâu dài.
Nọ thì ả Chức, chàng Ngưu Đến trăng thu lại bắc cầu sang sông. (Chinh phụ ngâm)
Câu chuyện Ngưu Lang, Chức Nữ bị thiên đình chia cách, mỗi năm chỉ được gặp nhau một lần vào ngày Thất tịch (mùng 7 tháng Bảy) nhờ đàn chim quạ bắc cầu trên sông Ngân Hà tưởng rằng là truyện thần thoại Trung Quốc, nhưng mấy ai biết rằng ông Ngâu, bà Ngâu chính là hai vị Sơn Tinh, Thủy Tinh trong truyền thuyết Việt.
Làng Ngâu (nay là thôn Yên Ngưu, xã Đại Thanh, Hà Nội) có 2 ngôi miếu cổ có từ thời Lý thờ Ngưu Lang và Chức Nữ. Đó là miếu Mục Đồng thờ đức Tổ Nam Dương, tức ông Ngâu, và miếu Diệu Linh thờ Hương Từ Thanh Vân Thần Nữ, còn gọi là Tổ Mẫu Ngâu. Theo truyền thuyết, miếu Diệu Linh được hoàng hậu của vua Lý Thần Tông là Lệ Thiên tôn tạo và đặt tên chùa Hưng Quốc để thờ Phật. Ngày nay chùa Ngâu vẫn có lối thờ Tam phủ và có tượng Tổ Mẫu Ngâu cầm cành trúc trên tay (Trúc = Chức nữ?). Còn miếu Mục Đồng có tượng Thánh Tổ Yên Ngưu (Ngưu Lang) tay cầm gậy và đang ngồi trên con trâu vàng.
Vị Thánh Tổ Nam Dương cầm gậy thần và cưỡi trâu thì là Nam Thiên Thánh Tổ Tản Viên Sơn với cây gậy đầu sinh đầu tử. Nam Thiên Thánh Tổ cũng là Kinh Dương Vương, người đã vâng mệnh vua cha Đế Minh làm vua ở phương Nam. Bà mẫu trồng dâu dệt vải tương ứng như bà Tang Ma bên bãi Trường Sa Động Đình là Mẫu Thần Long, vị mẫu của Thủy phủ (Mẫu Thoải). Thì ra mối tình Ngưu Lang – Chức Nữ chính là sự kiện Kinh Dương Vương gặp mẫu Thần Long Động Đình trong sử Việt. Đây cũng là chuyện giữa Sơn Tinh (Tản Viên Sơn Thánh) và Thủy Tinh (Mẫu Thoải), dẫn đến mâu thuẫn mà hàng năm vào mùa mưa Ngâu tháng 7 lại dâng nước lên gây lũ lụt ở đồng bằng sông Hồng.
Chùa Yên Ngưu (Miếu Diệu Linh xưa) có lối thờ Tam Phủ là Thiên, Địa, Thoải nhưng khác với lối thờ của các đền phủ khác. Cung Vua cha Động Đình thay thế cho cung Chúa Sơn Trang. Cung thứ 2 thờ chính giữa Quan lớn Đệ Nhất Tôn Ông. Cùng với Tổ Mẫu Ngâu được thờ ở đây thì lối thờ này rõ ràng nhấn mạnh vào dòng Thủy phủ, trong đó Vua cha Thủy phủ ở đây là Động Đình Đế Quân, Tổ Mẫu Ngâu là Thần Long Động Đình, Quan lớn Đệ Nhất là Lạc Long Quân theo Truyện họ Hồng Bàng.
Miếu Mục Đồng ngoài thờ chính là Tổ Yên Ngưu còn có thờ Tản Viên Sơn Thánh, Cao Sơn Đại Vương. Điều này cho thấy, đối lập với miếu Diệu Linh (chùa Yên Ngưu), miếu Mục Đồng nhấn mạnh việc thờ dòng lên núi (Nhạc phủ). Đặc biệt nhất là miếu Mục Đồng lại thờ 10 vị quan lớn của Thủy phủ nhưng dưới tên gọi là 10 vị Kim ô (quạ vàng). Kim ô là hình ảnh con quạ ba chân, biểu tượng của mặt trời, như gặp trên các bức lụa hay tranh tường từ thời Hán. Đàn quạ bắc cầu Ô Thước thì ra chính là 10 vị quan lớn, được biết là những người con của Kinh Dương Vương và mẫu Thần Long. Kim ô hay mặt trời là cách gọi từ góc độ của dòng lên núi (nằm trong miếu Mục Đồng – nơi thờ dòng lên núi) đối với các vị quan lớn Thủy phủ.
Hình Kim ô – quạ vàng ba chân trong mặt trời trên bức lụa ở mộ Mã Vương Đôi thời Hán (ảnh internet)
Theo Sơn hải kinh: ở ngoài Đông Nam Hải, giữa sông Cam Thủy, có một quốc gia gọi là Hy Hòa. Ở nước Hy Hòa có nàng Hy Hòa là vợ của Đế Tuấn, sinh ra mười con trai là mười con kim ô, tức Mặt Trời. Hàng ngày, Hy Hòa tắm cho Mặt Trời ở Cam Uyên. Có truyền thuyết khác kể rằng mười con Kim ô đậu trên cây Phù Tang.
Như vậy nàng Hy Hòa chính là Động Đình Thánh Mẫu hay Đông Quang Thánh Mẫu (Nhật), tức Mẫu Thần Long. Bà lấy Kinh Dương Vương Tản Viên. Sơn hải kinh ghi bà lấy Đế Tuấn là đúng vị Sơn Tinh Nguyễn Tuấn. Hy Hòa là tên gọi theo vị tổ phương Đông là Phục Hy hay theo vị quan Hy Trọng được Đế Nghiêu cử đến phương Đông quan sát mặt trời, xây dựng lịch pháp. Cây dâu Phù Tang cũng chỉ rõ đây là hướng Đông và liên quan đến việc trồng dâu dệt vải của Chức Nữ. Phù Tang và Cam Lâm còn được nhắc tới trong tên gọi của vị thần phương Đông (Đông Vương Công) là Thủy phủ Phù Tang Cam Lâm Đại Đế.
Các vị quan lớn của Thủy phủ là những vị thủ lĩnh được Lạc Long Quân (vua Hạ) phân chia trấn trị các phương. Điều này được hình tượng hóa thành 10 mặt trời chiếu sáng khi đó. Truyền thuyết kể thời Đế Nghiêu, mười mặt trời chiếu nắng cháy bỏng. Đế Nghiêu sai thần tiễn thủ Hậu Nghệ bắn rụng 9 mặt trời. Chỉ còn lại 1 mặt trời (Kim ô) sợ quá lẩn trốn mất. Truyền thuyết này diễn tả lại sự kiện lịch sử là Hậu Nghệ – một chư hầu ở phương Bắc xưa của chính dòng Đế Nghiêu – đã đánh diệt các thủ lĩnh của nhà Hạ ở 9 phương, chỉ còn lại 1 phương, sau này trở thành nhà Hạ Trung hưng.
Còn trong thần tích Việt thì đây là câu chuyện ông Nhăng mà lấy bà Nhăng, sinh ra con rắn thằn lằn cụt đuôi. Ông Nhăng bà Nhăng là ông Ngâu, bà Ngâu. Con rắn cụt là vị thủ lĩnh còn lại của nhà Hạ đã bị Chử Đồng Tử – Hậu Nghệ chặn, đuổi lên phương Nam xưa, thể hiện trong chuyện Quan Đệ Ngũ Tuần Tranh bị đi đày ở Kỳ Cùng (Lạng Sơn).
Như vậy, câu chuyện lễ Thất tịch là lịch sử khởi dựng nước Xích Quỷ (Thủy quốc) được kể từ góc độ của dòng lên núi (Nhạc phủ). Ngưu Lang Sơn Thánh lấy Mẫu Ngâu Thần Long trồng dâu dệt vải bên bãi sông Động Đình, sinh ra 10 con Kim ô, là các thủ lĩnh nhà Hạ, đứng đầu là Hạ Khải Lạc Long Quân. Lạc Long Quân khởi (khải) lập quốc là nhà Hạ, phân cho những người anh em trấn ở các phương, là những vị tôn quan. Hạ Khải mất, một chư hầu của chính dòng Đế Nghiêu là Hậu Nghệ Chử Đồng Tử đã đoạt ngôi chủ thiên hạ (trong hình ảnh công chúa Tiên Dung), dẹp các tôn thất nhà Hạ (các Kim ô) ở 9 phương. Duy nhất còn lại một con Kim ô (con rắn cụt đuôi) chạy lên miền Nam xưa (Bắc nay), rồi sau đó trung hưng lại cơ nghiệp nhà Hạ.
Dòng lên núi của cha Tiên Tản Viên Sơn Thánh (Ngưu Lang) kết hợp với dòng xuống biển của mẹ Rồng Thần Long (Chức Nữ) mà làm nên dòng giống Việt, lưu truyền ngàn đời. Chính sự vận động đối lập lên rừng – xuống biển của 2 dòng người mới đem lại sự phát triển của xã hội người Việt vào thời lập quốc.
Thánh Tổ Yên Ngưu cầm gậy cưỡi trâu (ảnh Nguyễn Huân)Tổ Mẫu Ngâu (ảnh Nguyễn Huân)Các vị Quan lớn – Kim ô ở miếu Mục Đồng (ảnh Nhật Minh)
Người Dao ở vùng Mộc Châu – Sơn La dùng một bộ tranh thờ gồm 3 bức tranh lớn vẽ các vị thần và 2 bức nhỏ vẽ chân dung thần. Bộ tranh này được gọi là Hành say, dùng trong các nghi lễ thờ cúng, tín ngưỡng của người Dao tại đây.
Bức tranh đầu tiên có hình một vị thần cưỡi ngựa là bức Thái Úy. Theo các nhà nghiên cứu thì Thái Úy là ông Đại Vũ, người khởi đầu nhà Hạ bởi trên một số tranh Thái Úy khác có thể hiện hình một cậu bé theo tích Đại Vũ sinh ra Khải trong quá trình trị thủy. Thái Úy cưỡi ngựa, cầm kiếm và ấn lệnh, làm chủ miền rừng núi. Phía dưới là các vị quan lại cưỡi ngựa. Tương ứng trong lịch sử người Việt thì Đại Vũ là Tản Viên Sơn Thánh hay Kinh Dương Vương, người khởi đầu dòng lên núi. Trong Tứ phủ người Dao thì Thái Úy ứng với Dương gian, là phủ nơi con người sinh sống.
Bức tranh đối diện thể một vị thần mặt đỏ cưỡi rồng, gọi là Hải Bá. Hiện tại các nhà nghiên cứu cho rằng thần cưỡi rồng là Hiên Viên Hoàng Đế đã cưỡi rồng mà về trời. Tuy nhiên như vậy không hợp lý vì Hiên Viên không phải là “Hải Bá”, thần của miền biển. Đúng hơn thì Rồng biểu trưng cho Thủy phủ. Người cưỡi rồng phải là vị thần chủ của Thủy phủ, tức là Thủy Tinh Bát Hải Động Đình hay Lạc Long Quân. Thần chủ của Thủy phủ ở trên tranh còn cầm tù và, khá giống với hình tượng Thủy Tinh trong truyền thuyết Việt. Phía dưới bức Hải Bá là hình ảnh các thầy tào và cảnh Thượng đao sơn trong lễ cấp sắc của người Dao.
Bức tranh ở chính giữa được gọi là Tổng đàn hay Tổ tiên. Bức tranh này thể hiện có 9 tầng từ trên trời xuống đất. Trên cùng là Tam Thanh cung thờ 3 vị Ngọc Thanh Nguyên Thủy Thiên Tôn (ở giữa), Thượng Thanh Linh Bảo Thiên Tôn (bên phải) và Thái Thanh Đạo Đức Thiên Tôn (bên trái). Ba vị Tam Thanh được Đạo giáo thờ như những người đã sáng tạo ra vũ trụ.
Ở tầng thứ hai là Ngọc Hoàng Thượng Đế, người cai quản Thiên đình. Hai bên là các vị Thiên Vương, có ánh hào quang. Tầng thứ ba là Tây Vương Mẫu, vị thần cai quản các tiên thánh trên núi Côn Lôn. So với sử Việt thì Ngọc Hoàng Thượng Đế là vị vua Hùng đầu tiên, tức Đế Minh. Tây Vương Mẫu là Tây Thiên Quốc Mẫu ở núi Tam Đảo hay là bà Vụ Tiên trong Truyện họ Hồng Bàng.
Ở tầng thứ tư là Bắc Đẩu Tinh Quân. Hai bên là các vị nguyên soái, như Đặng Nguyên Soái mặt đen như thiên lôi ở bên trái, Triệu Nguyên Soái mặt đen ở bên phải. Ở tầng thứ năm là Nam Tào và các vị phụ thần hai bên. Nam Tào và Bắc Đẩu là hai vị thần nắm sổ sinh và sổ tử của Thiên đình. So với sử Việt thì đây là hai vị Hùng Vương Thánh Tổ được thờ ở đền Hùng, là Viễn Sơn Thánh Vương (Đế Nghi) và Ất SơnThánh Vương (Lộc Tục).
Tầng thứ sáu, bảy và tám là các quan Tam Nguyên. Tầng thứ sáu vẽ Thượng Nguyên Thiên Quan có hình nhật nguyệt ở 2 bên, tiết Thượng Nguyên Tứ Phúc vào rằm tháng Giêng. Tầng thứ bảy là Trung Nguyên Địa Quan, tiết Trung Nguyên Xá Tội vào rằm tháng Bảy. Tầng thứ tám là Hạ Nguyên Thủy Quan, tiết Hạ Nguyên Giải Ách vào rằm tháng Mười.
Ở tầng cuối cùng (thứ chín) vẽ hình Thổ Địa thần nơi miếu thổ thần và các loài vật sống trên mặt đất như hổ báo, trâu voi, rắn rết. Thần Thổ Địa cai quản vùng đất đai và những sinh vật sinh sống ở đó.
Trong bộ tranh này thì bức Tổng đàn ở giữa thể hiện cảnh theo trục đứng gồm Thiên phủ – Địa phủ, nơi các thần linh ngự trị. Còn hai bên là Thủy phủ và Dương gian, nơi con người sinh sống. Tổng hợp 3 bức tranh có đủ Tứ phủ theo tín ngưỡng của người Dao.
Hai bức vẽ nhỏ là chân dung (mặt nạ) của hai vị thần chủ cai quản con người, cũng là hai vị thủy tổ của người Việt: Thái Úy – Kinh Dương Vương và Hải Bá – Lạc Long Quân. Thái Úy Kinh Dương Vương thể hiện như một vị quan mặt trắng, hiền từ như mặt trăng mùa thu (Chu). Hải Bá Lạc Long Quân thể hiện mặt đỏ như mặt trời mùa hè (Hạ).
Hải Bá Lạc Long QuânThái Úy Kinh Dương Vương
Có thể thấy tín ngưỡng thờ của người Dao tương đồng với tín ngưỡng của người Việt về các vị thần, về cách chia Tứ phủ. Cũng như người Việt, các vị thần được thờ của người Dao là “Tổ tiên”, tức là những vị vua, quan đã có công lao gây dựng nên dân tộc, nên đất nước ở thời cổ sử. Đó là ba vị Hùng Vương Thánh Tổ như thờ ở đền Hùng và hai vị thủy tổ Sơn Tinh, Thủy Tinh của 2 dòng lên núi và xuống biển.
Nguyên phi Ỷ Lan được biết là rất coi trọng đạo Phật, cho xây nhiều chùa chiền mà các di tích khảo cổ và tín ngưỡng vẫn còn để lại cho đến ngày nay. Tuy nhiên, thực sự là dòng phái Phật giáo nào đã giúp cho Nguyên phi Ỷ Lan trở thành một Thần phi, một Hoàng hậu nhiếp chính rồi Hoàng Thái hậu? Lần theo sự tích của Nguyên phi Ỷ Lan kết hợp với các di tích còn lại có thể cung cấp thêm những nhìn nhận mới về Phật giáo và văn hóa đầu thời Lý.
Cầu duyên trên quê hương Thổ Lỗi – Sủi
Trong thần tích trong bản khai thần tích thần sắc của làng Thục Cầu (Đồng Xá, Văn Lâm, Hưng Yên) thì tên của Nguyên phi Ỷ Lan được chép như sau:
Thái hậu quê ở làng Cổ Lỗi, huyện Siêu Loại, xã Dương Xá. Cha là ông họ Lê tên Quyết. Mẹ là Võ Thị Tĩnh Nương. Gia đình lấy nghề trồng dâu làm nghiệp. Lại nằm mộng điềm lạ nuốt sao Thái âm mà sinh được một người con gái, tức là Thái hậu vậy. Đặt tên là Yến, còn gọi là Cám (Cảm), còn có hiệu là Khiết nương.
Tên vua Lý Thánh Tông phong cho Nguyên phi là Ỷ Lan thực ra là tên chữ, vận dụng phép phiên thiết từ tên thời con gái của bà vì Ỷ Lan đọc thiết âm là Án = Yến. Tương tự, tên làng Thổ Lỗi vốn cũng là tên phiên thiết của âm Nôm là Sủi vì âm Th- xưa đọc như S-. Dẫn chứng khác là làng này có lúc được ghi là Thượng Lỗi, có cùng âm phiên thiết như Thổ Lỗi.
Điểm bổ sung là sau Lý Thánh Tông cho đổi tên Thổ Lỗi thành Siêu Loại, thực ra vẫn là giữ âm phiên thiết của chữ Sủi. Tức là:
Thổ Lỗi hay Thượng Lỗi thiết Thổi – Sủi
Siêu Loại thiết Soại – Sủi.
Thần tích Thục Cầu cho biết khi Khiết nương bị em lừa lấy hết cá thì người đã giúp Khiết nương là vị lão tăng chùa Linh Nhân có tên là Đại Điên. Tức là trong nếu so với truyện cổ tích Tấm Cám thì ông Bụt hiện lên chính là sư Đại Điên.
Tiếp đó khi cá bống bị giết cũng chính vị tăng này (Đại Điên) đã bảo Khiết nương thu xương cá chôn ở góc giường và sau trăm ngày được một đôi hài đẹp. Khiết nương mang đôi hài ra phơi trước sân thì bị một con “chim thần” tha mất một chiếc hài đem thả vào cung nhà vua. Nhà vua cho đó là điềm sinh Hoàng tử kế vị và ngay sau đó đã về chùa Linh Nhân ở huyện Siêu Loại lập đàn cầu nguyện, vì thế mà gặp được Khiết nương đang hái dâu, đưa về lập làm Thần phi.
Có thể thấy rõ ràng rằng đây là một sự sắp đặt của vị tăng Đại Điên, từ việc làm ra đôi hài, mang hài bỏ vào cung đình rồi đánh tiếng để cho nhà vua về cầu nguyện tại chính chùa của mình (chùa Linh Nhân). Ngôi chùa Linh Nhân này nay là chùa Linh Nhân Tư Phúc ở Dương Xá, Gia Lâm. Linh Nhân cũng là tên thờ của Hoàng Thái hậu Ỷ Lan. Còn có chùa Phú Thị (chùa Sủi) có lễ hội Bông Sòng, trả lại trong sạch cho nội thị Nguyễn Bông, người đã “tham vấn” sư Đại Điên ở chùa Linh Nhân. Có thể chùa Sủi là quê hương của Nguyễn Bông (Nguyễn Bông có thể là người cùng quê với Nguyên phi Ỷ Lan).
Quê hương của Nguyên phi Ỷ Lan ở Dương Xá thuộc tổng Dương Quan, phủ Thuận Thành, Bắc Ninh xưa. Xã Dương Xá có mấy thôn: Đanh, Đá, Trung. Những cái tên Đanh, Đá gợi nhắc tới Bà Đanh, Bà Đá trong tục thờ Tứ pháp.
Đặc biệt là trong cùng tổng Dương Quang, ở phía bên kia sông Thiên Đức đối diện với Dương Xá là làng Đề Trụ. Làng này tới nay còn đền thờ Thiên Đế Đế Thích. Đây là một liên hệ cho thấy khả năng vị tăng Đại Điên ở chùa Linh Nhân là một vị sư tu theo đạo thờ Thiên Đế, bởi Đế Thích mới là vị thần có thể cầu duyên và cầu tự, chứ không phải Phật Thích Ca.
Sự tích Ông hàng Dầu đã thấy mây lành che trên đầu Khiết nương và khuyên nàng đi xem vua ở Dương Xá chắc hẳn cũng có ý nghĩa. Dầu là thứ để thắp sáng (Quang) nên rất có thể tương ứng với cái tên Dương Quang của tổng này. Cái tên Dương Quang cũng nhắc tới liên hệ với Thạch Quang Phật trong tín ngưỡng Tứ pháp.
Cầu tự nơi kinh thành Thăng Long
Lý Thánh Tông rước Khiết nương về Thăng Long, cho ở cung Ỷ Lan, phong là Thần phi. Dấu vết của cung Ỷ Lan nay là chùa Kim Cổ, vốn là Đồng Thiên quán, tương truyền là nơi Nguyên phi Ỷ Lan thờ “đạo Giáo”. Tuy nhiên, Nguyên phi Ỷ Lan là người tôn sùng “đạo Phật”, sao lại đi lập Đạo quán ở ngay nơi ở của mình? Cái tên “Đồng Thiên” của quán này cho thấy khả năng nơi đây thờ Thiên Đế của “đạo Phật”, chứ không phải thờ thần của đạo Giáo.
Nguyên phi Ỷ Lan vốn được sự giúp đỡ của “ông Bụt” Đại Điên mà trở thành cung phi, sau đó lại cũng nhờ ông Bụt này mà sinh được Hoàng tử. Nên quán nơi cung điện của bà phải là thờ “Bụt” mới đúng.
Chuyện Nguyên phi Ỷ Lan cầu tự được con trai liên quan trực tiếp đến tăng Đại Điên. Thần tích Thục Cầu kể rằng sau khi vào cung, Thần phi Ỷ Lan (thần tích khác chép là tiểu nhân là Nguyễn Bông) vẫn thường về chùa Linh Nhân cúng dường. Tăng Đại Điên đã “tư vấn” cho Nguyễn Bông nhìn trộm Thần phi để đầu thai làm Thái tử. Dấu vết nơi Nguyễn Bông đầu thai là chùa Thánh Chúa ở Dịch Vọng, Hà Nội.
Điều lạ là tăng Đại Điên lúc này không còn ở huyện Siêu Loại nữa mà đã về vùng Dịch Vọng ở tại chùa Duệ Tú. Thần tích Duệ Tú cho biết ông là người quê ở tại vùng này, có tên là Lê Toàn Nghĩa. Khi tu hành đã trở thành một vị lương y và thiền sư có nhiều công lao. Rõ ràng rằng tăng Đại Điên ở Thổ Lỗi đã “chuyển chùa” cùng với Thần phi về kinh đô. Và vị Đại Điên đã có công lớn trong việc giúp Thần phi Ỷ Lan “sinh con theo ý muốn”, sinh được Thái tử Càn Đức, nhờ vậy Ỷ Lan trở thành Nguyên phi nhiếp chính thời Lý Thánh Tông. Chú ý rằng sư Đại Điên cũng mang họ Lê như Khiết nương Lê Thị Yến.
Một lần nữa có thể thấy là tăng Đại Điên không phải dùng “Phật pháp” thiền môn mà là một Pháp sư có khả năng giúp đầu thai và chữa bệnh. Câu chuyện đầu thai của Nguyễn Bông có điểm giống với cách Khâu Đà La bước qua người Man Nương mà sinh ra Tứ pháp trong sự tích chùa Dâu thời trước.
Cũng chính nơi chùa Duệ Tú này nay còn mộ của tăng Đại Điên, bởi trong chuyện Thánh Láng Từ Đạo Hạnh đã báo thù cha và giết chết Đại Điên ở nơi đây. Đại Điên đầu thai thành đứa bé là Giác Hoàng, biết rất nhiều chuyện của cung đình, nên đã được vua đưa về kinh sư cho ở trong chùa Báo Thiên để đầu thai lại vào hoàng thất. Sau đó Giác Hoàng bị Từ Đạo Hạnh ngăn cản mà chết. Tại chùa Duệ Tú Đại Điên được tôn là Thánh tổ Lê Nghĩa hiệu Giác Hoàng Đại Điên Thiền sư.
Câu chuyện Đại Điên đầu thai thành Giác Hoàng cũng như việc tranh đấu với Từ Đạo Hạnh càng chứng tỏ lối tu của Đại Điên là lối tu theo Thiên Đế. Ngay việc Giác Hoàng được đưa về chùa Báo Thiên cũng cho biết điều này, bởi chùa Báo Thiên vốn là ngôi chùa thờ Thiên Đế, thường được dùng để cầu mưa, như việc rước Pháp Vân từ chùa Dâu về đây cầu mưa.
Theo Việt điện u linh, khi Từ Đạo Hạnh chuẩn bị viên tịch có nói với các đệ tử: Ta chưa hết nhân duyên với đời, lại phải thác sinh làm vua ở nhân gian, khi nào chết lại về làm chủ “Tam thập tam thiên”. Vị thần chủ của “Tam thập tam thiên”, cõi trời 33, là Vua trời Đế Thích (Thiên Đế). Từ Đạo Hạnh như vậy chính là hóa thân của Đế Thích.
Hoằng quang đạo pháp ở các chùa
Nguyên phi Ỷ Lan khi nắm được quyền triều chính đã cho xây dựng nhiều ngôi chùa mà dấu vết của chúng còn lại cho tới ngày nay. Điều đặc biệt là khi xem kỹ những ngôi chùa này, ta lại thấy có nhiều dấu vết và liên hệ đáng ngạc nhiên đến tục thờ Vua trời Đế Thích và Tứ pháp.
Điển hình ở tại quê hương Văn Lâm của bà có chùa Hương Lãng là chùa cổ từ thời Lý với những bậc đá hình con sấu và chim phượng cùng với bệ sư tử đá lớn nhất thời Lý còn thấy được. Trong khuôn viên chùa còn xây am thờ Hoàng Thái hậu Ỷ Lan. Rất ngạc nhiên là chùa Hương Lãng còn có tên là Pháp Lôi tự, tức là chùa thờ Pháp Lôi trong hệ thống Tứ pháp. Chùa Hương Lãng được gọi là chùa Ông Sấm, nhưng ông Sấm ở đây không phải chỉ bệ sư tư đá còn trong chùa, bởi bệ đá hình như vậy còn gặp ở những nơi khác và không đâu gọi sư tử là ông Sấm cả. Ông Sấm thực sự là tượng Pháp Lôi, có lẽ đã từng có đặt trên bệ sư tử này vào thời Lý.
Ngôi chùa lớn nổi tiếng khác là chùa Dạm ở Quế Võ, Bắc Ninh. Chùa Dạm còn gọi là chùa Bà Tấm, có đền thờ Hoàng thái hậu Ỷ Lan. Các làng xung quanh đó như Môn Tự, Tự Thôn, Sơn Nam đều thờ bà. Tương truyền nơi đây là nơi Hoàng Thái hậu đã về tu hành vào cuối đời. Chùa Dạm có nền khảo cổ 3 cấp thời Lý và đặc biệt là còn một chiếc cột đá chạm rồng lớn còn nguyên vẹn. Nhiều nhà nghiên cứu đã từng cho rằng cột đá rồng chùa Dạm là ngẫu tượng của Linga. Nói cách khác, nơi đây là nơi thờ “đạo Phật” theo hướng tương tự như đạo Bà la môn ở miền Trung.
Chùa Dạm sau này từng được sư Không Lộ trụ trì theo sách Lịch triều hiến chương loại chí. Không Lộ cũng là một vị pháp sư cùng với Từ Đạo Hạnh và Giác Hải kết nghĩa, đi học đạo ở phương Tây, nhưng chưa đến đất Phật mà dừng ở nước Kim Xỉ. Đạo học của Tam vị Thánh Tổ triều Lý này như vậy thực ra không phải đạo Phật chính tông, mà là Ấn Độ giáo, tôn thờ Tam vị nhất thể trong hình ngẫu tượng Linga như ở miền Trung Việt Nam.
Các hiện vật khảo cổ các chùa thời Lý cho thấy nghệ thuật tạo hình thời kỳ này mang đậm nét của “văn hóa Chăm” với những vũ công được thể hiện theo phong phồn thực. Hay như tượng Nhạc công thiên thần đầu người minh chim tìm thấy ở chùa Phật Tích. Rồi những bức tượng, phù điêu bằng đá sa phiến thạch được sử dụng làm tượng thờ và trang trí đền chùa, rất đặc trưng. Thực ra đây không phải là “văn hóa Chăm”, mà là văn hóa của đạo Bà la môn (Ấn Độ giáo) đã trở nên thịnh hành ngay từ đầu thời Lý.
Ngay tại đền Ghênh ở Như Quỳnh (Văn Lâm, Hưng Yên) đã tìm thấy hiện vật chính thời Lý là một “Kính Thiên đài” với bệ chạm sư tử ở dưới. Đài Kính Thiên thì rõ ràng là thờ Thiên, tức Vua trời Đế Thích.
Tại chùa Phật Tích, dấu vết truyền đạo Bà la môn xưa là những phiến đá lớn xếp hình trên đỉnh núi Tiên Du, gọi là Bàn cờ đá, là “Phật tích” của vị tăng Bà la môn là Khâu Đà La (theo bia ở chùa tổ Mãn Xá). Núi Tiên Du là nơi Khâu Đà La tu hành cùng với Man Nương mà sinh Tứ pháp. Hiện nay tại đây có chùa Linh Quang ở thôn Vĩnh Phú bên sườn núi phía Nam sau chùa Phật Tích, là nơi Khâu Đà La tu hành, nay còn tượng thờ.
Nhưng kỳ lạ hơn nữa là ngay cạnh chùa Linh Quang chính là đền Bà Tấm thờ Nguyên phi Ỷ Lan. Nhân dân ở đây tương truyền đây là mộ của bà. Trong nền chùa và đền này đã phát hiện rất nhiều hiện vật thời Lý, gồm cả những viên gạch có chữ “Lý gia đệ Tam đế Chương Thánh Gia Khánh lập tạo”, “Lý gia đệ tứ Long Thụy Thái Bình lập tạo”. Tại sao Bà Tấm lại chọn nơi xuất xứ của vị Bà la môn Khâu Đà La làm nơi xây chùa đền và gửi hồn xác của mình?
Khâu Đà La là hiện thân của Vua trời Đế Thích cùng Tứ đại Thiên Vương là Phong Điều Vũ Thuận hay Vân Vũ Lôi Điện trong tín ngưỡng Tứ pháp của vùng đất Siêu Loại – Thuận Thành xưa. Nguyên phi Ỷ Lan cũng như nhà Lý bát đế có quê hương gốc ở vùng đất này nên việc thờ Thiên Đế trở thành tôn giáo chính của hoàng gia nhà Lý là việc dễ hiểu.
Thiền uyển tập anh chép câu hỏi của Hoàng Thái hậu Ỷ Lan đối với Quốc sư Thông Biện: Ngày 15 tháng 2, mùa xuân năm Hội Phong thứ 5 (1016) Phù Thánh Linh Nhân hoàng thái hậu có lần đến trai tăng ở chùa Sư, cùng với các bậc kỳ túc thăm hỏi ý nghĩa Phật và Tổ, có gì hơn thua? Phật trú phương nào? Tổ ở nơi đâu? Đến đất nước này từ lúc nào? Trao truyền đạo đây, ai trước ai sau. Còn niệm tên Phật, đạt tâm Tổ, tuần tự truyền nhau, thì chưa biết cái nào là tôn chỉ?.
Phật nào? Tổ nào? Câu hỏi nghi vấn của Hoàng Thái hậu Ỷ Lan cho thấy sự nghi ngờ của bà đối với “đạo Phật” của các dòng thiền lúc này. “Tổ đến đất nước này” thì rõ ràng là chỉ Khâu Đà La.
Như vậy, vào đầu thời Lý với vai trò của Pháp sư Đại Điên chuyên về cầu duyên, cầu tự, đầu thai, giúp Nguyên phi Ỷ Lan ở vùng Siêu Loại, nối tiếp là 3 vị Thánh Tổ đi học đạo ở Miến Điện về cũng đầu thai (Từ Đạo Hạnh), rồi hàng long diệt hổ (Đại pháp sư Không Lộ và Giác Hải) có thể thấy Ấn Độ giáo lúc này đã trở thành một chính giáo của triều đình, có ảnh hưởng sâu sắc đến nền chính trị của nhà Lý cũng như văn hóa nghệ thuật đương thời. Khái niệm “Tam giáo đồng nguyên” thời Lý có lẽ phải là Lão giáo – Phật giáo – Ấn Độ giáo mới đúng, bởi Nho học không phải là tôn giáo. Chính nét Ấn Độ giáo này mới làm nên một văn hóa tín ngưỡng tôn giáo riêng của nhà Lý ở phương Nam, khác biệt với những dòng thiền của Trung Hoa khi đó.
Bài tham luận trình bày tại buổi sinh hoạt tháng 6/2025 của CLB Di sản và Văn hóa Á Đông tại chùa Sủi – Phú Thị.
Một vài hình ảnh minh họa
Thần tích của thôn Tự Thôn ở Nam Sơn, Quế Võ, Bắc Ninh ghi trong sách Hà Bắc nghìn năm văn hiến.
Kiệu thờ Ông hàng Dầu tại đền Bà Tấm, Phú Thị, Gia Lâm.
Ban thờ Khâu Đà La ở chùa Linh Quang, cạnh đền thờ Nguyên phi Ỷ Lan ở thôn Vĩnh Phúc, Phật Tích.
Tượng Thiên Đế Đế Thích ở đền làng Đề Trụ, xã Dương Quang, Gia Lâm, Hà Nội.
Tượng Giác Hoàng Đại Điên ở chùa Duệ Tú.
Tên chùa Hương Lãng, nơi có các bậc sấu đá và bệ sư tử thời Lý: Pháp Lôi tự.
Kính? Thiên đài – di vật thời Lý ở đền Ghênh, Như Quỳnh, Văn Lâm, Hưng Yên.
Trong văn hóa tín ngưỡng của người Việt, Rồng là loài vật huyền thoại, biểu tượng cho phần tinh thần, chỉ thấy đầu, không thấy đuôi, khó nắm bắt được. Còn Rắn lại là loài vật có thật, chỉ phần thân xác to lớn, mạnh mẽ, có thể nhận biết được. Những gì hiện hiển là Rắn, còn những gì u linh là Rồng. Lúc sinh ra là Rắn, lúc hóa đi thành Rồng. Quan hầu là Rắn, vua chúa là Rồng.
Xem huyền sử Việt nhiều người cho đó chỉ là những chuyện “trâu ma, rắn thần”, đầy màu sắc thần thoại. Nhưng nếu đọc kỹ hơn, tìm hiểu sâu hơn trong những di sản văn hóa tín ngưỡng của cha ông người Việt để lại, chúng ta sẽ thấy chính những câu chuyện rắn thần đó mới phản ánh lịch sử thật sự của người Việt một cách rất sâu sắc, phản ánh nhân sinh quan, thế giới quan rất phong phú và lâu đời trong văn hóa Việt.
Những vị thủy thần từ thời Lạc Long Quân dựng nước
Dân gian người Việt thờ rất nhiều vị thủy thần trong hình thể loài rắn làm thành hoàng làng. Điển hình nhất là vị Linh Lang Đại vương với hàng trăm nơi thờ ở khắp vùng đồng bằng sông Hồng. Thần tích đình làng Tây Hồ, ở phường Tây Hồ, Hà Nội kể: Uy Linh Lang là thủy thần là con trưởng của Lạc Long Quân theo cha xuống biển trấn trị khai thác sông biển lãnh đạo muôn dân xây dựng cuộc sống phồn thịnh… Thời Lý thần nhân hóa thành Thái tử Hoàng Lang con vua Lý Thái Tông giúp vua đánh giặc Chiêm Thành. Sau đó Thái tử bị bệnh đậu mùa rồi hóa thành con rắn khổng lồ trườn xuống hồ Tây. Vị thần trấn Tây của kinh thành Thăng Long xưa chính là thần rắn xuất thế, có nguồn gốc từ thời vua cha Lạc Long Quân dựng nước ven theo dòng sông Cái ra tới biển.
Các thành hoàng là thần rắn thời Hùng Vương thường được kể sinh ra từ cùng một bọc trứng, nở thành 2, 3 hay 5 con rắn, lớn lên thành tài, bảo hộ cho cuộc sống của nhân dân, phù trợ quốc gia chống giặc ngoại xâm. Như ở đầu sông Cái bên ghềnh Ngọc Tháp, tại TX. Phú Thọ có sự tích về vị thần Linh Uyên Đại vương kể rằng: Bà Thái phi của vua sông Thao một hôm bỏ lốt rắn đi lên rừng chơi, chợt làm rơi một bọc trứng 5 quả ở đấy. Làng ấy có một ông già nhặt lấy 5 quả trứng đem về… Được 3 ngày, nở ra 5 con rắn… Một hôm ông già vô ý lấy con dao phát bờ khoắng một cái, đứt đuôi một con. 5 con rắn quấn quít lấy cái đuôi khóc mà nói rằng: Chúng ta là giống rồng, trời định cho ta, mỗi người làm vua một phương… Thế là các con rắn chia nhau ra đi làm vua ở các nơi trên sông Thao, sông Lô.
Sự tích rắn thần cụt đuôi còn gặp ở nhiều nơi. Như ở làng Yên Phú (Thanh Trì, Hà Nội) kể về 2 vị thủy thần xuất thế là Trung Vũ và Đài Liệu. Hai vị đã có công cầu mưa cứu hạn, được nhân dân trong vùng Thanh Trì hết sức kính phục. Sự tích truyền khẩu ở Yên Phú còn kể, khi đê ở Giầy Kẻ bị sạt vỡ, 2 vị đã hóa thân thành 2 ông rắn nằm ngăn nước để dân đắp, hộ được đê. Lúc hộ đê một ông bị đứt một tí đuôi, nên có hèm là Cụt.
Chuyện kể tương tự về thần rắn hộ đê gặp ở thôn Văn Xá, xã Đức Lý, huyện Lý Nhân, Hà Nam. Thần phả kể rằng, vào đời vua Lý Thái Tổ có hai ông bà vớt được hai quả trứng trắng ngoài sông bèn đem về, 100 ngày sau nở ra 2 con rắn trắng, một con dưới bụng có chữ Câu Mang anh, một con có chữ Câu Mang em… Một năm trời làm dịch bệnh, hai ông Câu Mang làm mưa to gió lớn tẩy trừ dịch bệnh cho dân rồi làm ra một cái giếng sâu và đi mất… Cũng năm đó lũ to làm đê vỡ, hai ngài Bạch Xà từ giếng ra, đầu gối bên này, đuôi chạm bên kia nằm chắn khúc đê vỡ để ngăn dòng nước chảy, sau hai ngài lại ra sông đi mất. Quan sở tại tâu lên triều đình, nhà vua phong cho hai ngài là Nhị vị Thủy tề Long vương.
Những vị rắn thần được kể là những nhân vật lịch sử có thật nhờ có công hộ quốc cứu dân mà được tôn làm Long Vương. Như ở suối cá thần Cẩm Lương, Thanh Hóa có đền thờ chàng rắn của người Mường được phong là Tứ phủ Long Vương. Ở xã Thạch Trị huyện Thạch Hà, Hà Tĩnh có Miếu Ao, thờ Ông Cả Long vương. Sự tích ở miếu ghi: Đức Vương và Thánh Nữ thấy sao băng mà sinh được 3 quả trứng nối liền nhau thành 1 con Hoàng Xà, sau bị Đức Vương chẳng may xắn thành 3 khúc, trở thành 3 anh em.
Trong những câu chuyện trên, vị Đức Vương, hay Ông lão thực ra là vua Kinh Dương Vương trong sử Việt. Thánh Nữ, bà Thái phi, bà mẹ là bà Thần Long. Kinh Dương Vương lấy con gái Động Đình Đế Quân mà sinh ra Lạc Long Quân. Những người con rắn nở ra từ một bọc trứng ấy là những người anh em với Lạc Long Quân của thủy phủ. Do đó, các vị thủy thần thời này đều là những nhân thần thật sự, có công dựng nước cùng với vua Lạc Long Quân dọc dòng sông Hồng
Rắn thần trong Đạo mẫu Tứ phủ
Sự tích ở đền Đồng Bằng (xã An Lễ, Quỳnh Phụ, Thái Bình) kể rằng: Nàng Quý đi tắm ở sông Đào, cảm động với giao long mà có thai, sinh được một bọc, nở ra 3 con Hoàng xà. 3 con rắn sau hóa thành 3 chàng trai giúp vua Hùng đánh giặc. Con Hoàng xà lớn trở thành Vĩnh Công Đại Vương Bát Hải Động Đình, tức là vị đức Vua cha Thoải phủ trong tín ngưỡng Tứ phủ. Người đứng đầu Thủy phủ thì không ai khác chính là vua cha Lạc Long Quân trong sử Việt.
Trong thần điện Tứ phủ còn thờ những con rắn thực sự. Nhị vị Xà thần có tên gọi là Thanh Xà Tướng quân và Bạch Xà Tướng quân, chịu trách nhiệm canh gác đền phủ, trấn giữ đường âm, đường sông nước, trừ ma diệt quỷ. Tuy nhiên, việc thờ rắn làm thần khác với việc thờ thành hoàng là thủy thần trong lốt rắn. Những vị Quan Xà không có sự tích riêng, không có đền thờ riêng, không được sắc phong thờ là thành hoàng ở bất cứ nơi nào.
Trong tín ngưỡng thờ Mẫu Tứ Phủ còn có một hình tượng rắn thần đặc biệt khác, danh xưng Tam Đầu Cửu Vĩ. Đó là một thần rắn ba đầu chín đuôi, là thú cưỡi của một số vị Quan như Quan Lớn Đệ Tam, Quan Hoàng Cả… Khác với Thanh Xà và Bạch Xà, Tam đầu Cửu vĩ Long Vương là vị thần có được thờ cúng là thành hoàng ở một số nơi, như ở đình Nam Dư Hạ ở quận Hoàng Mai, Hà Nội. Tam Đầu Cửu Vĩ là hình tượng hóa của hệ thống sông ngòi cổ ở miền Bắc Việt, nơi 3 sông Đà Lô Thao hội tụ ở ngã ba Bạch Hạc rồi chia thành nhiều nhánh mà đổ ra biển. Rất lạ là trong Sơn Hải kinh, cuốn sách cổ của Trung Hoa từ thời trước Công nguyên cũng có nói đến một loài rắn chín đầu gọi là Tương Liễu thị, là bề tôi của thần nước Cung Công. Hình Tương Liễu thị chín đầu phối hợp với chim Kỳ Đồ ba đầu được thể hiện trên bức họa Ngoại quốc đồ thời Lê Trung Hưng, hiện lưu tại Bảo tàng lịch sử Việt Nam.
Lột xác rắn mà thành Tiên
Vương Sung, một nhà triết học Trung Hoa thời đầu Công nguyên nói: “Ve lột vỏ, rắn thay da, rùa bỏ mai, hươu rụng sừng, da vỏ tiêu hết, chỉ giữ lại xương cốt mới có thể thoát xác tái sinh”. Vì thế thân hình rắn ở thời này thể hiện cho các vị tu tiên đắc đạo. Trên các bức bích họa thời Hán, cặp thần tiên tối cổ Nữ Oa – Phục Hy được thể hiện dưới dạng hình người thân rắn, cuộn đuôi vào nhau. Tại khu mộ cổ khổng lồ Nghi Vệ ở Bắc Ninh được khai quật từ thời Pháp đã phát hiện có một chiếc gương thể hiện cặp thần tiên thân rắn. Hình tượng người rắn tương tự còn gặp trên những tấm lụa phủ liệm quan tài cùng thời kỳ.
Hình tiên thân rắn còn gặp trên bức chạm ở một ngôi đình nổi tiếng xứ Đoài Hà Tây xưa là đình Tây Đằng. Bên mé hữu của đình trên xà ngang có bức chạm 2 vị tiên cầm hoa sen với thân rắn dài, có vảy. Hai vị tiên này đứng chầu vào giữa, là nơi có 2 vị tiên khác, một đang ôm rắn và một đang ôm cá.
Trong Tiên đạo, rắn còn kết hợp với rùa tạo thành linh vật Huyền vũ, một trong tứ linh, trấn phương Bắc. Linh vật Huyền vũ thường được thể hiện trên các gương đồng từ thời Đông Hán. Cặp Rắn – Rùa là biểu tượng của Âm – Dương kết hợp trong Đạo giáo, gặp trong những nơi thờ thần Huyền Thiên Trấn Vũ như ở đền Quan Thánh (trấn Bắc của Thăng Long Hà Nội), hay ở đền Sái (Cổ Loa). Tượng thần Huyền Thiên được thể hiện tay cầm kiếm có Rắn quấn quanh và chống lên lưng Rùa.
Rắn Naga giác ngộ và bảo hộ Phật đạo
Rắn thần trong Phật giáo được gọi là Rắn Naga, là vị Mãng xà vương đã che chở cho Đức Phật khi tu dưới gốc bồ đề trong mưa bão. Tượng Phật của người Khơ me thường được thể hiện ngồi trên thân rắn và được rắn thần 9 đầu che chở. Ở miền Bắc hình tượng này chuyển biến thành tượng Thích Ca sơ sinh có 9 con rồng đến phun nước tắm.
Ở thôn Bảo Tháp, xã Đông Cứu, huyện Gia Bình, Bắc Ninh đã phát hiện một bức tượng rắn bằng đá rất lạ, thể hiện hình ảnh ông Rắn đang tự cắn xé thân thể. Đây có thể là một biểu tượng trong Phật giáo, lấy từ điển tích rắn độc khi đã giác ngộ thì căm ghét thân hình xấu xa của mình, từ bỏ thân rắn mà được đắc lên cõi trời Đao Lợi hoặc thành A La Hán, tôn giả…
Vua rắn Vương Kinh tử ở Giếng Việt
Ấn tượng về “Rắn thần” trong Lĩnh Nam chích quái là Truyện Giếng Việt. Giếng Việt ở miền Châu Sơn (Bắc Ninh), Thánh Dóng đánh thắng giặc Ân ở chân núi này. Vua Ân chết thành vua Địa phủ, có đền thờ trên núi. Đến cuối thời Tần, có người là Thôi Vĩ chạy lạc vào núi, rơi xuống hang sâu, gặp một con rắn trắng mình dài trăm trượng, mào vàng, miệng đỏ, râu đỏ, vảy trắng, trên trán có dòng chữ vàng đề “Vương Kinh Tử”. Thôi Vĩ dùng thuốc ngải chữa bệnh bướu cổ cho rắn, nên được rắn dẫn khỏi hang…. Ở Châu Sơn tới nay vẫn còn một bức tượng đá cổ, kích thước cao bằng người thật, thể hiện con vật thân như thân rồng rắn nhưng có mỏ và cánh như chim phượng, là dấu vết cổ xưa của một ngôi đền thời Tần Hán tại đây.
Câu chuyện về rắn thần từ thuở Lạc Thị Hồng Bàng qua thời Ân Thương tới thời Tần Hán, với những di vật bằng đá còn sống động nơi núi Châu Sơn, là minh chứng cho tín ngưỡng thờ Rắn thần không phải là mê tín dị đoan, mà chính là hình thức rất độc đáo lưu giữ lịch sử huy hoàng và lâu đời của người Việt. Trong tâm linh Việt, rắn thần là những người con đã theo cha Lạc Long Quân đi khai phá miền sông nước biển Đông, là tổ tiên của 50 họ người Việt. Sự thật về quá khứ người Việt vẫn còn ẩn mình trong hang tối như rắn thần Kinh Vương Tử nơi Giếng Việt xưa.
Bài đăng trên Tạp chí Năng lượng mới, số Xuân Ất Tỵ 2025.
Hà Tĩnh là vùng dải núi Trường Sơn chạy ven biển từ cửa Hội đến Đèo Ngang. Vùng hữu ngạn sông Lam lẽ ra phải có nhiều nơi thờ Thủy phủ như ở phía tả ngạn thuộc Nghệ An nhưng nay lại không thấy có di tích nào thờ Thủy thần. Thay vào đó là lưu vực sông Nghèn đổ ra biển ở núi Nam Giới lại là nơi phổ biến tín ngưỡng thờ Tam Lang Long vương, là 3 vị thần rắn hiển linh thời vua Lê. Dày đặc nhất của việc thờ Tam Lang Long Vương là ở huyện Thạch Hà, với những di tích thờ riêng rẽ từng vị Ông Cả, Ông Hai, Ông Ba Long vương, hay thờ tập trung ở các đền lớn tại Thạch Trị như Miếu Ao, Miếu Ngu, đền Sắc Thạch Lạc.
Tín ngưỡng Tam Lang Long vương ở Hà Tĩnh còn phân bố ở một số nơi trên miền núi như ở đền Thái Yên của huyện Đức Thọ, đền Voi ngựa của huyện Can Lộc. Có chỗ như ở đền Ích Hậu huyện Lộc Hà sự tích có chút thay đổi, thay là 3 chàng Rắn là 3 chàng Vịt nở ra từ trứng. Tín ngưỡng Tam Lang Long vương còn thấy ở tận phía Nam của tỉnh vùng La Sơn (Cẩm Xuyên).
Vị thủy thần quan trọng thứ hai ở Hà Tĩnh là thần Cao Các với tên gọi khác nhau ở một số nơi như Cao Các Trà Sơn, Cao Các Mạc Sơn, Cao Sơn Cao Các. Thần Cao Các được thờ cả ở vùng ven biển (Thạch Hà) cũng như vùng núi (Can Lộc). Lối thờ tương tự như bên Nghệ An, nhưng sự tích thường không rõ ràng.
Trong số các thần Thủy phủ thì ở Thạch Hà còn thấy rải rác thờ Hà Bá Thủy quan. Ở vạn chài Lạc Thủy cũng của huyện Thạch Hà có thờ thêm Long Vương, với tên gọi cũng như sự tích không rõ ràng.
Trong số các Hải thần ở Hà Tĩnh duy nhất gặp làng Cương Gián của huyện Nghi Xuân thờ Đông Hải Đại vương Nguyễn Phục, tương tự như bên Nghệ An. Còn lại những nơi khác thường là thờ Đại Càn Nam Hải hoặc Sát Hải Hoàng Tá Thốn.
Tín ngưỡng thờ Linh Lang và Thủy Tinh không thấy có ở Hà Tĩnh. Ở Hà Tĩnh không có di tích thờ Chử Đồng Tử như lại có ngọn núi Nam Giới tại Thạch Hà tương truyền là đất Quỳnh Lâm, nơi Chử Đồng Tử gặp Tiên học đạo. Trên đỉnh núi có bàn cờ tiên như chứng tích cho sự kiện này.
Tín ngưỡng thờ thủy thần gắn với sông biển, nên phân bố và đối tượng tín ngưỡng tất nhiên có mối quan hệ chặt chẽ với điều kiện thủy văn của một vùng nhất định. Nghệ An là tỉnh có diện tích khá lớn, phía Đông là biển, phía Tây là dải Bắc Trường Sơn, nơi cư trú của các nhóm người dân tộc. Do đó trước hết tín ngưỡng thờ thủy thần sẽ tập trung ở vùng đồng bằng và trung du ven biển và ven các con sông. Vùng miền núi tuy không phải không có tín ngưỡng thờ thủy thần, nhưng do đặc điểm văn hóa dân tộc, ở đây không có những di tích tín ngưỡng như ở người Kinh.
Nghệ An được ngăn cách với Thanh Hóa bằng dãy núi chạy từ Quỳ Châu (Tây Nghệ An) ra tận biển, phần núi lớn giáp biển ở Quỳnh Lưu là hệ thống núi Xước. Do đó vùng đất xứ Nghệ hoàn toàn cách biệt với lưu vực của sông Mã và sông Hồng. Điều này lý giải sự vắng mặt của các thủy thần sông Hồng ở Nghệ An như Linh Lang, Bạch Hạc Tam Giang hay Chử Đồng Tử.
Bản thân tỉnh Nghệ An được chia thành 2 lưu vực bởi dải núi cắt ngang, kết thúc ở núi Mộ Dạ phân tách giữa Diễn Châu và Nghi Lộc. Các vùng thờ thủy thần ở xứ Nghệ do đó cũng chia thành 2 khu vực. Một là khu vực phía Bắc gồm các huyện Diễn Châu, Quỳnh Lưu ở ven biển và Tân Kỳ, Đô Lương ở trung du. Khu vực phía Bắc tỉnh chủ yếu là đồi núi, với các con suối, dòng sông nhỏ và ngắn. Trong khi đó ở phía Nam của tỉnh là tả ngạn của sông Lam, dòng sông bắt nguồn từ bên Lào chảy qua các tỉnh miền núi của Nghệ An như Kỳ Sơn, Tương Dương, Con Cuông, qua Anh Sơn, Thanh Chương, Nam Đàn, Hưng Nguyên rồi đổ ra biển ở vùng huyện Nghi Lộc.
Với đặc điểm đồi núi ven biển nhiều, vị thần phổ biến nhất thờ ở Nghệ An là vị “sơn thủy thần” Cao Sơn Cao Các. Vị thần này gặp ở cả phía Bắc và phía Nam của tỉnh, cả ở ven biển lẫn ở vùng rừng núi. Ở Nghệ An không còn gặp thần Quý Minh như ở Thanh Hóa nữa, thay vào đó có tới 166 nơi thờ Cao Sơn Cao Các. Riêng ở đền Tân Long xã Quỳnh Châu, Quỳnh Lưu thờ Cao Sơn Cao Các với tên Cao Sơn Cao Các Quý Minh Sơn thánh, cho thấy thực chất Cao Sơn Cao Các là tên thờ khác của vị thượng đẳng thần Quý Minh của vùng Bắc Bộ.
Ở vùng phía Bắc Nghệ An (Diễn Châu, Quỳnh Lưu) khá phổ biến sự tích thờ Rắn thần, với tên gọi Thánh Lành Thánh Cụt. Thậm chí thần rắn ở đây còn được phong tên hiệu là Càn Bí Đế vương Võ Sơn Long xà. Trong khi đó ở vùng phía Nam của tỉnh dọc sông Lam lại phổ biến hơn bộ các thủy quan trấn phương là Ngũ phương Ngũ đế hay Thủy phủ Ngũ vị Hoàng tử, thường phối với các thần khác trong Thủy phủ Công đồng.
Rất hiếm các vị Hải thần được thờ ở Nghệ An, có vẻ như thần Cao Sơn Cao Các đã chiếm vị trí này ở các vùng ven biển. Cá biệt có thần Long Hà Tây Hải Đại vương ở miếu Tây xã Quỳnh Nghĩa, Quỳnh Lưu và thần Đông Hải Đại vương ở Phúc Thọ, Nghi Lộc. Những “hậu thân” của Hải thần như Đoàn Thượng, Phạm Tử Nghi, Nguyễn Phục không thấy xuất hiện ở Nghệ An. Duy có thấy trường hợp của Sát Hải Đại vương Hoàng Tá Thốn xuất hiện với đặc trưng của Hải thần. Ngoài ra, đáng kể ở Nghệ An là sự phổ biến của tín ngưỡng thờ Đại Càn Quốc gia Nam Hải Tứ vị Hồng Nương, một dạng thần thuộc hệ văn hóa phương Nam.
Nổi bật ở Nghệ An là tín ngưỡng thờ Tam phủ, tức là Thủy phủ Công đồng. Các di tích lớn nhất nằm trên dòng sông Lam là đình Thanh Liệt xã Hưng Long của huyện Hưng Nguyên. Ở đây thờ 3 vị Thủy phủ chính thần rất rõ rệt là:
Thủy phủ Phù Tang Cam Lâm Đại đế
Thủy quốc Động Đình quân
Hà Bá Thủy phủ Động Đình quân
Đền Vạn chài Nghĩa Sơn xã Hưng Lam, Hưng Nguyên thì thay vào chỗ “Thủy quốc Động Đình quân” lại là thần Liễu Nghị, cho thấy thực chất 3 vị Thủy phủ này là:
Long Đỗ Động Đình Đế quân
Kinh Dương Vương
Lạc Long Quân
Đây là 3 vị vua đầu của dòng Động Đình xuống biển của người Việt. Sự xuất hiện của dòng Thủy phủ Động Đình ở Nghệ An cho thấy mối liên hệ giữa 2 vùng Nam – Bắc, Lạc – Hồng, Bắc Bộ – Trung Bộ thời lập quốc cách nay trên 4.000 năm.
Ở một số nơi tại Nghệ An có thờ vị thủy thần là Đức ông sông nước, thường cùng với Hà Bá Thủy quan. Có chỗ như nghè Giáp Tam xã Quỳnh Lập, Quỳnh Lưu cho biết Đức ông sông nước là Long vương. Như vậy có thể nhận định Đức ông sông nước là Kinh Dương Vương (Liễu Nghị) trong chính sử họ Hồng Bàng.
Duy nhất ở đền Cờn ngoài thờ Đại Càn Nam Hải có tượng thờ Bát Hải Long vương. Có lẽ đây là sự ảnh hưởng của tục thờ Bát Hải của miền Bắc. Còn Lạc Long Quân – Bát Hải Động Đình ở Nghệ An đã nằm trong bộ Thủy phủ Công đồng là Hà Bá Thủy phủ Động Đình quân. Tín ngưỡng Thủy phủ công đồng ở Nghệ An còn giữ đậm nét không chỉ trong các di tích mà còn trong các tư liệu sắc phong và văn cúng tại đậy.
Cuối cùng là về Thủy Tinh Thánh mẫu, thường được thờ cùng trong bộ Thủy phủ Công đồng trên dòng sông Lam, nhất là khi tại đây thờ thần Liễu Nghị (Thủy phủ Đại đức Long cung). Rải rác có những đền thờ Mẫu Thoải, tức là một dạng muộn hơn của Thủy Tinh Thánh mẫu khi đã đi vào trong Đạo Mẫu Tứ phủ.
Dòng sông chính chảy qua Thanh Hóa là sông Mã với 2 nhánh, một chính nhánh chảy từ Quan Hóa, Bá Thước qua Cẩm Thủy, Vĩnh Lộc. Một nhánh ngắn hơn là sông Chu bắt nguồn từ hồ Cửa Đạt ở Thường Xuân, chảy tới Ngã ba Đầu gần núi Đọ, Hoằng Hóa thì hợp với nhánh chính của sông Mã, rồi đổ ra biển tại Sầm Sơn. Lưu vực sông Mã là nơi tập trung chính các di tích tín ngưỡng thờ Thủy thần của xứ Thanh.
Bên cạnh đó, còn 2 khu vực thờ thủy thần nữa ở xứ Thanh với quy mô nhỏ hơn. Một là vùng núi đá vôi ven biển ở Nga Sơn, Bỉm Sơn. Hai là vùng phía Nam sông Yến thuộc Tĩnh Gia (nay là Nghi Sơn).
Chính dòng thủy thần Linh Lang Đại vương gặp rải rác ở 8 nơi dọc theo sông Mã và vùng Nga Sơn. Đáng kể là ở đình Bồng Thôn và đình Bồng Hạ xã Vĩnh Minh, Vĩnh Lộc có sự tích là hoàng tử Linh Lang thời Lý. Ở làng Vĩnh Ngọc, xã Đông Lĩnh, TP. Thanh Hóa có thần tích Linh Lang thời Lý được chép chung với Trung Thành Đại vương trong bộ nhất bào ngũ tử thời Hùng Vương.
Nhóm “sơn thủy thần” Quý Minh ở Thanh Hóa cũng chỉ gặp ở vùng sông Mã và Nga Sơn với số lượng khá nhiều. Đặc biệt ở vùng này bắt đầu xuất hiện tín ngưỡng thờ thần Cao Các, dường như nối tiếp cách thờ Cao Các Quý Minh từ vùng cửa Thần Phù (Ninh Bình). Thống kê trong Thanh Hóa chư thần lục có 10 nơi thờ Quý Minh và có tới hơn 40 nơi thờ thần Cao Các ở xứ Thanh.
Tín ngưỡng thờ các vị Thủy thần cùng bọc ở Thanh Hóa không nhiều, có 8 di tích dọc theo hệ thống sông Mã và sông Chu và 2 di tích ở vùng Tĩnh Gia. Trong số đó ngoài thờ Bạch Hạc Trung Thành Đại vương, còn thường là thờ hai anh em thần rắn ông Dài ông Cụt, nhất là ở vùng thượng nguồn sông Mã, trong khu vực người Mường. Cá biệt ở đình Đệ Nhị, xã Thiệu Tiến, Thiệu Hóa có thờ Câu Mang Đại vương.
Khác với các vị thủy thần cùng bọc, ở ven biển xứ Thanh rất phổ biến thờ các Hải thần. Tuy nhiên ở đây thường gắn sự tích vào các nhân thần thời sau như có tới hơn 70 nơi thờ Đông Hải Nguyễn Phục ở cả 3 vùng của xứ Thanh. Có khoảng 9 nơi thờ Đông Hải Đoàn Thượng ở 2 khu ven biển là Nga Sơn và Tĩnh Gia. Rải rác ở vùng núi phía Bắc của tỉnh có thờ Nam Hải Long vương, Đông Hải Long vương.
Trong bộ Thủy phủ công đồng tập trung nhất vẫn là ở vùng sông Chu – sông Mã. Phổ biến ở đây là các “Long thần” như Long Cung Thủy thần, Thủy quan Long vương, Long Uyên tôn thần, Long Uyên Đĩnh tú, Đậu uyên Long vương (chữ Uyên chỉ nơi nước sâu, thường là thủy thần các vực), Tỉnh tuyền Long vương (thần giếng).
Nhiều làng chài dọc sông Mã của thành phố Thanh Hóa, gọi là Thủy Cơ, có tính ngưỡng thờ Thủy phủ Công đồng gồm Hà Bá, Thủy quan Long vương, Thủy quan tôn thần, Thủy tộc tôn thần. Ở khu vực Hoằng Hóa có nơi thờ thần thuồng luồng là Ngu giang tôn thần. Ở Tiên Bạn, Thọ Xuân lại có thờ thần Quảng Tế Long Đỗ hiển linh giúp Lê Lợi. Khu vực sông Yến, Tĩnh Gia có vài nơi thờ Hà Bá và Thủy quan.
Các vị Thủy phủ Hải thần ở Thanh Hóa nổi bật là Bát Hải Long vương ở vùng núi phía Bắc, mà đền Bát Hải ở TX. Bỉm Sơn là được biết đến nhiều nhất. Trong sâu đất liền ở Xuân Phổ, Thọ Xuân lại có tục thờ Đại Hải Long vương, gắn với trò Xuân Phả nổi tiếng ở đây. Ở Hoằng Hóa có thờ thần Hải Giác Long vương, với sự tích về một tấm gỗ thiêng trên biển. Không thấy ở phía Nam của tỉnh có thờ Thủy phủ Hải thần.
Trong dòng Lạc thị ở xứ Thanh có vài nơi thờ những người con của Lạc Long Quân đi khai phá miền biển. Được biết nhiều là ở Hổ Bái tại xã Yên Bái, Yên Định, là người con thứ 11 theo cha xuống biển. Ở An Hóa, Hậu Lộc có thờ Giải Uyên là con vua Mạc Long (Lạc Long). Ở Ngọc Hộ, Hoằng Hóa thờ Minh Quang Linh Ứng con vua Lạc Long.
Thủy Tinh Thánh mẫu được thấy thờ ở phía Bắc của tỉnh, như đền Bông thờ Mẫu Thoải trong cụm di tích Hàn Sơn tại Hà Trung. Thủy Tinh Tiên Dung Phu nhân ở Bãi Nại, Nga Sơn. Còn lại rải rác có thờ Thủy Tinh Công chúa nhưng lại là sự tích vào thời Trần hay những thời sau.
Phân bố các di tích thờ Linh Lang và Quý Minh ở Thanh HóaPhân bố các nơi thờ Thủy thần cùng bọc và Tứ Hải Long hầu ở Thanh Hóa.Phân bố các di tích thờ Thủy phủ công đồng, Thủy Tinh thánh mẫu và dòng Lạc Thị ở Thanh Hóa.